सुश्रुत — शस्त्रक्रियेचे जनक

सुश्रुत हे प्राचीन भारतीय वैद्य. ते वाराणसी येथे राहत होते असे मानले जाते. त्यांचा नेमका काळ निश्चित सांगता येत नाही.

त्यांच्या नावावरचा ग्रंथ म्हणजे सुश्रुतसंहिता. या ग्रंथाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात शस्त्रक्रियेवर विस्ताराने लिहिले आहे.

त्यात सुमारे तीनशे प्रकारच्या शस्त्रक्रिया आणि सव्वाशेहून अधिक हत्यारांचे वर्णन आहे. सुरी, चिमटा, आकडे अशा साधनांचे आकार त्यात दिले आहेत.

सर्वात प्रसिद्ध वर्णन म्हणजे नाक पुन्हा बांधण्याची शस्त्रक्रिया. त्या काळात शिक्षा म्हणून नाक कापण्याची प्रथा होती.

अशा व्यक्तीच्या गालावरची किंवा कपाळावरची त्वचा वापरून नवे नाक तयार करण्याची पद्धत त्यांनी सांगितली आहे.

ही पद्धत पुढे जगभर पोहोचली. आजच्या प्लास्टिक सर्जरीच्या सुरुवातीच्या इतिहासात सुश्रुतांचा उल्लेख येतो.

डोळ्यातील मोतीबिंदूवरच्या उपचाराचेही वर्णन ग्रंथात आढळते.

पण सर्वात लक्षात राहणारी गोष्ट म्हणजे त्यांची शिकवण्याची पद्धत. विद्यार्थ्यांनी थेट माणसावर शस्त्रक्रिया करू नये, असा त्यांचा आग्रह होता.

आधी सराव करायचा. भोपळा, कलिंगड, मेणाच्या वस्तू आणि कातडी — यांवर हात बसवायचा. मग खऱ्या रुग्णाकडे जायचे.

आजही वैद्यकीय शिक्षणात हेच तत्त्व वापरले जाते. आधी प्रारूपांवर सराव, मग प्रत्यक्ष काम.

शस्त्रक्रियेपूर्वी जागा स्वच्छ करावी आणि हत्यारे आगीवर धरावीत, अशा सूचनाही ग्रंथात आहेत.

यांतले सर्व तपशील आजच्या पद्धतीशी जुळतात असे नाही. पण सराव, स्वच्छता आणि नियोजन ही तत्त्वे आजही तितकीच खरी आहेत.

ग्रंथात शरीररचनेचेही वर्णन आहे. हाडे, स्नायू आणि रक्तवाहिन्या यांची मोजदाद त्यात दिली आहे.

जखम भरण्यासाठी टाके घालण्याच्या पद्धतीही त्यात सांगितल्या आहेत. वेगवेगळ्या जखमांसाठी वेगवेगळ्या पद्धती दिल्या आहेत.