चरक — आजार होऊच नये यासाठी

चरक हे प्राचीन भारतीय वैद्यक शास्त्रातले मोठे नाव. ते नेमके कधी होऊन गेले याबद्दल अभ्यासकांत मतभेद आहेत.

त्यांच्या नावावर असलेला ग्रंथ म्हणजे चरकसंहिता. हा ग्रंथ एकाच व्यक्तीने लिहिला की अनेक पिढ्यांनी त्यात भर घातली, याबद्दलही चर्चा आहे.

हा ग्रंथ आयुर्वेदातील सर्वात महत्त्वाच्या ग्रंथांपैकी एक मानला जातो. औषधे, आहार, दिनचर्या आणि रोगनिदान — सारे त्यात आले आहे.

त्यातली सर्वात महत्त्वाची कल्पना म्हणजे प्रतिबंध. आजार झाल्यावर उपचार करण्यापेक्षा तो होऊच नये यासाठी काळजी घ्यावी, हा त्यांचा आग्रह होता.

यासाठी त्यांनी रोजच्या सवयींवर भर दिला. वेळेवर उठणे, वेळेवर जेवणे, पुरेशी झोप आणि व्यायाम — या साध्या गोष्टींना त्यांनी महत्त्व दिले.

पचन नीट झाले तर शरीर निरोगी राहते, असे त्यांचे मत होते. म्हणून काय खावे, किती खावे आणि कधी खावे यावर त्यांनी विस्ताराने लिहिले.

ऋतूनुसार आहार बदलावा, अशीही त्यांची सूचना होती. उन्हाळ्यात वेगळे आणि पावसाळ्यात वेगळे — असा विचार त्यात आहे.

वैद्याने कसे वागावे, याविषयीही त्यांनी लिहिले आहे. रुग्णाशी दयेने वागावे, गुपिते सांगू नयेत आणि पैशांपेक्षा रुग्णाचे हित महत्त्वाचे मानावे.

आजच्या वैद्यकीय नीतिनियमांशी हे विचार बरेच जुळतात. हजारो वर्षांपूर्वी हे लिहिले गेले होते, हे विशेष.

त्यांनी वनस्पतींची मोठी यादीही दिली आहे. कोणती वनस्पती कशासाठी उपयोगी, याच्या नोंदी त्यात आहेत.

त्यातली सर्वच माहिती आजच्या कसोटीवर टिकत नाही. काही उपाय आधुनिक विज्ञानाने तपासले आहेत, काही तपासले गेलेले नाहीत.

तरीही एक गोष्ट आजही खरी आहे. रोजच्या चांगल्या सवयी हेच आरोग्याचे मुख्य रहस्य आहे.