पाणिनी — भाषेचेही शास्त्र असते

पाणिनी हे प्राचीन भारतीय भाषाशास्त्रज्ञ. ते आजच्या पाकिस्तानातील गांधार भागातले होते असे मानले जाते.

त्यांचा काळ सुमारे इ. स. पूर्व पाचशे ते चारशे वर्षे असावा. नेमकी तारीख सांगता येत नाही.

त्यांनी लिहिलेला ग्रंथ म्हणजे अष्टाध्यायी. अष्ट म्हणजे आठ आणि अध्याय म्हणजे प्रकरण. आठ प्रकरणांचा हा ग्रंथ.

यात संस्कृत भाषेचे सुमारे चार हजार नियम दिले आहेत. शब्द कसे तयार होतात, ते कसे बदलतात आणि वाक्य कसे बनते — सारे त्यात आहे.

पण या ग्रंथाचे खरे वैशिष्ट्य वेगळेच आहे. नियम अतिशय थोडक्यात आणि नेमके लिहिले आहेत.

एका सूत्रात एकही अक्षर वाढवता येत नाही आणि कमीही करता येत नाही. एवढी काटेकोर मांडणी आहे.

शिवाय नियम एका ठरावीक क्रमाने लावावे लागतात. एक नियम आधी लावला की मग दुसरा — असा क्रम ठरलेला आहे.

आजच्या संगणक भाषांची रचनाही अशीच असते. म्हणून अनेक अभ्यासक पाणिनींच्या मांडणीची तुलना संगणक भाषांशी करतात.

एका ग्रंथात संपूर्ण भाषा नियमबद्ध करणे ही अवघड गोष्ट आहे. जगात असे प्रयत्न फार थोडे झाले आहेत.

त्यांच्या आधीही व्याकरणकार होते. पाणिनींनी त्यांचे उल्लेख आपल्या ग्रंथात केले आहेत. ते शून्यातून सुरू करत नव्हते.

अष्टाध्यायीमुळे संस्कृत भाषेचे रूप ठरले आणि पुढे हजारो वर्षे ते बदलले नाही.

मराठीचेही व्याकरण आहे. आपण रोज जे नियम शिकतो, ते याच परंपरेचा भाग आहेत. भाषेलाही शास्त्र असते, हेच पाणिनी सांगतात.

अष्टाध्यायीवर पुढे पतंजली यांनी महाभाष्य हा टीकाग्रंथ लिहिला. मूळ ग्रंथ समजून घेण्यासाठी तो उपयोगी पडतो.