बौधायन — वेदीच्या मापातून जन्मलेली भूमिती

बौधायन हे प्राचीन भारतीय गणितज्ञ. त्यांचा काळ सुमारे इ. स. पूर्व आठशे वर्षे असावा असे मानले जाते.

त्यांच्या नावावर शुल्बसूत्रे आहेत. शुल्ब म्हणजे दोरी. दोरीने मापे घेण्याच्या पद्धती त्यात दिल्या आहेत.

त्या काळात यज्ञासाठी वेदी बांधल्या जात. या वेद्यांचे आकार आणि क्षेत्रफळ अगदी ठरावीक असावे लागे. थोडाही फरक चालत नसे.

चौकोनी वेदी बांधायची असेल तर कोन नेमके काटकोन असावे लागतात. वर्तुळाकार वेदी हवी असेल तर तिचे क्षेत्रफळ चौकोनाइतकेच असावे लागे.

ही व्यावहारिक गरज होती. पण ती भागवण्यासाठी गणित लागत होते. यातूनच भूमितीचे नियम शोधले गेले.

शुल्बसूत्रांत एक महत्त्वाचे विधान आहे. काटकोन त्रिकोणाच्या कर्णावरचा चौरस उरलेल्या दोन बाजूंवरच्या चौरसांच्या बेरजेइतका असतो.

हेच विधान पुढे युरोपात पायथागोरसचा सिद्धांत म्हणून प्रसिद्ध झाले. बौधायनांचे लेखन पायथागोरस यांच्या आधीचे मानले जाते.

मात्र एक फरक आहे. बौधायनांनी हे विधान मांडले, पण त्याची औपचारिक सिद्धता दिली नाही. ग्रीक गणितात सिद्धतेवर जास्त भर होता.

त्यांनी दोनचे वर्गमूळ काढण्याची पद्धतही दिली आहे. त्यांनी दिलेले मूल्य आजच्या मूल्याच्या अतिशय जवळ जाते.

वर्तुळाचे क्षेत्रफळ चौरसात बदलण्याचे आणि चौरसाचे वर्तुळात बदलण्याचे अंदाजे नियमही त्यात आहेत.

दोरी, खुंट्या आणि वाळू — एवढ्याच साधनांनी हे सारे केले जाई. साधने साधी असली तरी विचार अचूक होता.

गणित आकाशातून पडत नाही. रोजच्या गरजेतून ते जन्माला येते — शुल्बसूत्रे हेच दाखवतात.

शुल्बसूत्रे लिहिणारे बौधायन एकटेच नव्हते. आपस्तंब आणि कात्यायन यांचीही शुल्बसूत्रे उपलब्ध आहेत.