नंबी नारायणन — खोट्या आरोपांतून बाहेर पडलेले शास्त्रज्ञ

नंबी नारायणन यांचा जन्म १२ डिसेंबर १९४१ रोजी तमिळनाडूतील नागरकोइल येथे झाला. अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतल्यावर ते इस्रोमध्ये रुजू झाले.

पुढे शिष्यवृत्ती मिळवून ते अमेरिकेतील प्रिन्स्टन विद्यापीठात गेले. तिथे त्यांनी रॉकेटच्या इंधनावर विशेष अभ्यास केला.

रॉकेटला अवकाशात जाण्यासाठी प्रचंड शक्ती लागते. ती इंधनातून मिळते. इंधन जेवढे चांगले, तेवढे यान जास्त वजन घेऊन जाऊ शकते.

क्रायोजेनिक इंजिन हा त्यातला सर्वात प्रगत प्रकार. यात अतिशय थंड केलेले द्रवरूप वायू इंधन म्हणून वापरतात.

हे तंत्रज्ञान अवघड आहे. त्या काळात मोजक्याच देशांकडे ते होते. भारताला ते मिळवायचे होते आणि नारायणन त्या कामाचे प्रमुख होते.

इ. स. १९९४ मध्ये त्यांच्यावर हेरगिरीचा आरोप ठेवण्यात आला. देशाची गुपिते परदेशाला विकल्याचा तो आरोप होता. त्यांना अटक झाली.

वृत्तपत्रांत रोज बातम्या आल्या. लोकांनी विश्वास ठेवला. कुटुंबाला घराबाहेर पडणेही अवघड झाले.

पुढे तपासात असे दिसले की हे आरोप निराधार होते. कोणताही पुरावा नव्हता. न्यायालयाने त्यांना पूर्णपणे निर्दोष ठरवले.

पण तोपर्यंत अनेक वर्षे निघून गेली होती. त्यांची कारकीर्द थांबली, संशोधन थांबले आणि प्रतिष्ठेचे मोठे नुकसान झाले.

त्यांनी हार मानली नाही. न्याय मिळावा म्हणून ते वर्षानुवर्षे लढत राहिले. अखेर सर्वोच्च न्यायालयाने त्यांना नुकसानभरपाई देण्याचा आदेश दिला.

इ. स. २०१९ मध्ये त्यांना पद्मभूषण हा सन्मान देण्यात आला. त्यांच्या आयुष्यावर आधारित चित्रपटही निघाला.

आरोप करणे सोपे असते, पण ते खरे आहेत का हे तपासणे महत्त्वाचे असते — हा धडा या गोष्टीतून मिळतो.