आजचा उतारा
शास्त्रज्ञ — आजचा उतारा वहीत जसाच्या तसा लिहा Copy this passage into your notebook, exactly as written.
मेघनाद साहा यांचा जन्म ६ ऑक्टोबर १८९३ रोजी झाला. त्यांचे गाव आज बांगलादेशात आहे. घरची परिस्थिती अतिशय गरिबीची होती.
वडील लहानसे दुकान चालवत. मुलाने शिकावे यासाठी पैसे नव्हते. गावातल्या एका सद्गृहस्थाने मदत केली, म्हणून शिक्षण चालू राहिले.
शाळेत ते नेहमी पहिल्या क्रमांकावर असत. पुढे कोलकात्यात त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले. सत्येंद्रनाथ बोस हे त्यांचे वर्गमित्र होते.
त्यांच्यासमोरचा प्रश्न मोठा होता. तारे कोट्यवधी किलोमीटर दूर आहेत. तिथे जाता येत नाही. मग त्यांचे तापमान कसे कळणार?
उत्तर प्रकाशात दडलेले होते. ताऱ्याकडून येणाऱ्या प्रकाशाचे विश्लेषण केले की त्यात काही रेषा दिसतात. या रेषा त्या ताऱ्यातील मूलद्रव्ये दाखवतात.
साहा यांनी इ. स. १९२० च्या सुमारास एक समीकरण मांडले. त्यातून प्रकाशाच्या रेषांवरून ताऱ्याचे तापमान काढता येऊ लागले.
याला साहा समीकरण म्हणतात. खगोलशास्त्रात हे समीकरण आजही मूलभूत मानले जाते. ताऱ्यांचे वर्गीकरण करण्यासाठी त्याचा उपयोग होतो.
त्यांचे काम इथेच थांबले नाही. त्यांना देशातील प्रत्यक्ष प्रश्नांतही रस होता.
बंगालमध्ये दरवर्षी पूर येत असे. यावर उपाय म्हणून त्यांनी नदीखोऱ्यांच्या नियोजनाची कल्पना मांडली. दामोदर खोरे प्रकल्पाच्या मागे त्यांचा विचार होता.
त्यांनी विज्ञान आणि संस्कृती नावाचे नियतकालिकही सुरू केले. विज्ञान लोकांपर्यंत पोहोचावे हा हेतू होता.
पुढे ते लोकसभेवर निवडूनही गेले. संसदेत त्यांनी विज्ञान आणि शिक्षणाचे प्रश्न मांडले.
१६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी त्यांचे निधन झाले. गरिबीतून आलेला एक मुलगा ताऱ्यांचे तापमान मोजू शकतो, हे त्यांनी दाखवून दिले.
कठीण शब्द
आजचे नवे शब्द New words from today's passage — with pronunciation and meaning.
| शब्द | उच्चार | अर्थ (English) |
|---|---|---|
| सद्गृहस्थ | sadgruhastha | a good-hearted gentleman |
| वर्गमित्र | vargamitra | a classmate |
| दडणे | dadne | to be hidden |
| विश्लेषण | vishleshan | analysis |
| मूलद्रव्य | muladravya | a chemical element |
| समीकरण | samikaran | an equation |
| वर्गीकरण | vargikaran | classification |
| पूर | pur | a flood |
| प्रकल्प | prakalp | a project |
आजचा शुद्धलेखन नियम
नियम १९ — उपसर्ग ओळखा Rule 19 — prefixes and what they add to a word.
शब्दाच्या आधी लागून अर्थ बदलणाऱ्या अक्षरांना उपसर्ग म्हणतात. प्र, सु, दु, वि, अ हे नेहमीचे उपसर्ग.
उदाहरणे :
गंमत : न्याय ला अ लागला की अन्याय होतो. एका अक्षराने अर्थ उलटा होतो. सर्व २४ नियम पाहा →
आजची माहिती
लिहिताना हे लक्षात ठेवा Three things today's passage teaches.
साहा समीकरण
ताऱ्याकडून येणाऱ्या प्रकाशावरून त्याचे तापमान काढण्याचे समीकरण.
प्रकाशातल्या रेषा
ताऱ्याच्या प्रकाशाचे विश्लेषण केले की त्यातील मूलद्रव्ये ओळखता येतात.
नदीखोरे नियोजन
बंगालमधील पुरावर उपाय म्हणून त्यांनी ही कल्पना मांडली.
पालकांसाठी
For parents You don't need to read Marathi to help with this.
Your child copies the passage above into a ruled notebook. That's the whole activity. Here's how to check it in about two minutes:
- Ask them to read their own writing aloud once — most mistakes get caught here.
- Compare each line on screen with the notebook. Look for missing matras (the marks above and below letters), not just letters.
- Use the pronunciation column above to check the new words.
- Ask one question in English: "How can light tell us a star's temperature?"
If 204 words is too much today, switch to the shorter version using the toggle above.
प्रश्न आणि उत्तरे
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मेघनाद साहा कोण होते?
भारतीय खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ. ताऱ्यांचे तापमान मोजण्याचे समीकरण त्यांनी मांडले.
साहा समीकरण म्हणजे काय?
ताऱ्याकडून येणाऱ्या प्रकाशाच्या रेषांवरून त्याचे तापमान काढता येण्याचे समीकरण.
त्यांनी विज्ञानाबाहेर कोणते काम केले?
नदीखोऱ्यांच्या नियोजनाची कल्पना मांडली आणि विज्ञान व संस्कृती हे नियतकालिक सुरू केले.
त्यांचे निधन कधी झाले?
१६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी.