जेम्स वॅट — वाफेची ताकद

जेम्स वॅट यांचा जन्म १९ जानेवारी १७३६ रोजी स्कॉटलंडमध्ये झाला. लहानपणी प्रकृती नाजूक असल्याने ते बराच काळ घरीच शिकले.

वडील सुतारकाम आणि जहाजाची साधने बनवण्याचे काम करत. लहानपणापासूनच जेम्स यांना हत्यारे आणि यंत्रे यांची सवय झाली.

पुढे ते विद्यापीठात यंत्रे दुरुस्त करण्याचे काम करू लागले. एकदा त्यांच्याकडे वाफेच्या इंजिनाचे एक लहान प्रारूप दुरुस्तीला आले.

त्या काळात वाफेची इंजिने अस्तित्वात होती. खाणीतले पाणी उपसण्यासाठी ती वापरली जात. पण ती अतिशय कमी कार्यक्षम होती.

वॅट यांना अडचण लक्षात आली. इंजिनाचा एकच भाग वारंवार गरम आणि थंड करावा लागे. यात प्रचंड इंधन वाया जाई.

त्यांनी उपाय शोधला. वाफ थंड करण्यासाठी वेगळा भाग जोडायचा. मुख्य भाग सतत गरमच राहील आणि थंड करण्याचे काम दुसरीकडे होईल.

या एका बदलामुळे इंजिनाची कार्यक्षमता कितीतरी पटींनी वाढली. तेवढ्याच कोळशात कितीतरी जास्त काम होऊ लागले.

पुढे त्यांनी इंजिनात आणखी सुधारणा केल्या. फक्त वर-खाली हालचाल करणाऱ्या इंजिनाला त्यांनी गोल फिरण्याची क्षमता दिली.

ही सुधारणा फार महत्त्वाची ठरली. आता कारखान्यांतील चाके फिरवता येऊ लागली. गिरण्या, कापड कारखाने आणि पुढे आगगाड्या — सर्व शक्य झाले.

यातूनच औद्योगिक क्रांती वेगाने पुढे गेली. हाताने होणारे काम यंत्रांनी होऊ लागले आणि उत्पादन प्रचंड वाढले.

इंजिनाची ताकद मोजण्यासाठी त्यांनी अश्वशक्ती हे एककही सुचवले. एक घोडा किती काम करू शकतो, यावरून ते ठरवले होते.

२५ ऑगस्ट १८१९ रोजी त्यांचे निधन झाले. वीज आणि शक्ती मोजण्याच्या एककाला आज त्यांचे नाव आहे — वॅट.