फार वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. अकबर बादशहाच्या राज्यात एक श्रीमंत सावकार राहत होता. त्याचे नाव रामलाल होते. रामलाल खूप हुशार होता, पण तितकाच लोभी आणि कंजूषही होता. त्याच्या शेजारी एक गरीब शेतकरी राहत होता — त्याचे नाव किसनलाल होते. किसनलाल मेहनती होता, प्रामाणिक होता, पण त्याची आर्थिक परिस्थिती बेताची होती.
एके दिवशी किसनलालला आपल्या शेतात एक जुनी विहीर खोदायची होती. पाण्याशिवाय त्याचे पीक जगणार नव्हते. पण विहीर खोदण्यासाठी पैसे नव्हते. त्याने बराच विचार केला आणि शेवटी शेजारच्या रामलालकडे गेला. त्याने रामलालला विनंती केली, “सावकारजी, माझ्या शेताला विहिरीची खूप गरज आहे. आपण जर आपल्या शेताच्या कडेला असलेली जुनी विहीर मला विकली तर मी कृतज्ञ राहीन.”
रामलालने डोळे मिचकावले. त्याने विचार केला — ही जुनी विहीर आपल्या काही उपयोगाची नाही, पण या गरजूकडून चांगले पैसे उकळता येतील. तो म्हणाला, “ठीक आहे किसनलाल, मी विहीर विकतो — फक्त शंभर सोन्याच्या मोहरांना!” किसनलालला माहीत होते की हे जास्त आहे, पण शेताची गरज मोठी होती. त्याने कसेबसे पैसे जमवले आणि रामलालला शंभर मोहरा दिल्या. दोघांमध्ये विहिरीचा सौदा झाला.
काही दिवस गेले. किसनलाल रोज त्या विहिरीतून पाणी काढून आपल्या शेताला घालू लागला. त्याचे पीक बहरू लागले. हे पाहून रामलालच्या पोटात गोळा आला. त्याला मत्सर वाटला. त्याने एक कुटिल योजना आखली.
एके दिवशी रामलाल थेट किसनलालकडे गेला आणि म्हणाला, “अरे किसनलाल, मी तुला विहीर विकली होती — पण विहिरीतील पाणी विकले नव्हते! पाणी अजूनही माझेच आहे. तू माझ्या पाण्याचा वापर करतोयस — हे चोरी आहे. एक तर मला पाण्याचे वेगळे पैसे दे, नाहीतर विहीर वापरणे बंद कर!”
किसनलाल गरीब होता पण मूर्ख नव्हता. त्याला समजले की रामलाल त्याला फसवत आहे. पण त्याच्याकडे आता पैसे नव्हते आणि सावकाराशी भांडण करण्याची ताकदही नव्हती. तो हिरमुसला आणि न्यायासाठी थेट बादशहाच्या दरबारात गेला.
दरबारात किसनलालने सगळी हकीगत सांगितली. रामलालनेही आपली बाजू मांडली — “जहाँपनाह, मी विहीर विकली होती, पण पाणी कधीच विकले नव्हते. करारात फक्त विहिरीचा उल्लेख होता, पाण्याचा नाही!”
दरबारातील सगळे मंत्री गोंधळले. हा प्रश्न खरोखरच अवघड होता. कायद्याच्या दृष्टीने रामलालची युक्तिवाद चुकीचा नव्हता — पण तो स्पष्टपणे अन्यायकारक होता. सगळ्यांनी बिरबलाकडे पाहिले.
बिरबल शांतपणे उठला. त्याने रामलालकडे पाहिले आणि विचारले, “रामलालजी, तुम्ही म्हणता की विहिरीतील पाणी अजूनही तुमचे आहे — बरोबर?”
रामलाल गर्वाने म्हणाला, “हो, बिल्कुल बरोबर!”
बिरबलाने मान डोलावली आणि म्हणाला, “ठीक आहे. मग तुमचे पाणी दुसऱ्याच्या विहिरीत का ठेवले आहे? किसनलालची विहीर आहे — तुम्हाला त्यात पाणी ठेवण्याचा काय अधिकार? एक तर तुम्ही किसनलालला त्याच्या विहिरीत पाणी ठेवण्याचे भाडे द्या — नाहीतर आत्ताच्या आत्ता सगळे पाणी विहिरीतून काढून घ्या!”
हे ऐकताच दरबारात हास्याचा एकच गजर झाला. रामलालचा चेहरा पांढराफटक पडला. त्याला क्षणात समजले की बिरबलाने त्याच्याच युक्तिवादाने त्याला कोंडीत पकडले आहे. विहिरीतून पाणी काढून घेणे अशक्य होते आणि भाडे द्यायची त्याची तयारी नव्हती.
रामलाल खाली मान घालून उभा राहिला. बादशहा अकबरांनी निकाल दिला — “रामलाल, तू किसनलालची फसवणूक करण्याचा प्रयत्न केलास. विहीर विकली म्हणजे विहिरीतील पाण्यासकट विकली. आजपासून ती विहीर आणि तिचे पाणी पूर्णपणे किसनलालचे आहे. शिवाय तू त्याची जी मानसिक छळवणूक केलीस त्याबद्दल तुला दंड भरावा लागेल!”
रामलालला दंड भरावा लागला आणि लाजेने मान खाली घालून दरबारातून निघून जावे लागले. किसनलाल आनंदाने घरी परतला. बिरबलाच्या बुद्धिमत्तेने एका गरीब शेतकऱ्याला न्याय मिळाला होता.
तात्पर्य: लोभ आणि कपट यांचा शेवट नेहमी वाईटच होतो. खरी बुद्धिमत्ता म्हणजे कायद्याचा आधार घेऊन कमकुवत माणसाला न्याय मिळवून देणे. जो दुसऱ्याला फसवण्याचा प्रयत्न करतो, तो स्वतःच त्याच्या जाळ्यात अडकतो.
WhatsApp
Facebook
Twitter
Leave a Reply