सर्वात मूर्ख पाच मानसे

एके दिवशी बादशहा अकबर दरबारात बसले होते. त्यांचा मूड खूपच खेळकर होता. त्यांनी बिरबलाकडे पाहिले आणि एक विचित्र आज्ञा केली —

“बिरबल, तू या राज्यात फिरून ये आणि मला सर्वात मूर्ख अशी पाच माणसे शोधून आण! एक आठवड्याच्या आत!”

दरबारातील मंत्री मनातून हसले. त्यांना वाटले — हे काम सोपे नाही. मूर्ख कोणाला म्हणायचे? प्रत्येकजण स्वतःला हुशार समजतो!

बिरबलाने मान डोलावली आणि राज्यात फिरायला निघाला. तो गावोगाव फिरला, बाजारात गेला, शेतात गेला, रस्त्यावर गेला — सगळीकडे माणसे पाहिली, त्यांच्याशी बोलला.

एक आठवडा गेला. बिरबल दरबारात परत आला — पण त्याच्यासोबत फक्त चार माणसे होती.

बादशहाने विचारले — “बिरबल, पाच माणसे आणायची होती — चारच का आणलेस?”

बिरबल हसला आणि म्हणाला — “जहाँपनाह, पाचवा माणूस मी नंतर सांगतो. आधी या चौघांची गोष्ट ऐका!”

बादशहाने मान डोलावली. बिरबलाने पहिल्या माणसाला पुढे केले —

---

पहिला मूर्ख — उन्हात बर्फ विकणारा

पहिला माणूस एक व्यापारी होता. बिरबल म्हणाला —

“जहाँपनाह, मी बाजारात फिरत होतो. उन्हाळ्याच्या कडक दुपारी हा माणूस बर्फाचे तुकडे विकत होता — उघड्या उन्हात! बर्फ वितळत होता, हा ओरडत होता — ‘बर्फ घ्या, बर्फ घ्या!’ मी विचारले — ‘बाबा, सावलीत बस की!’ तो म्हणाला — ‘सावलीत बसलो तर बर्फ दिसणार नाही लोकांना!’ बर्फ वाचवायला सावलीत बसायचे — पण याला ते सुचलेच नाही. हा पहिला मूर्ख!”

दरबारात हसू पिकले.

---

दुसरा मूर्ख — स्वतःच्याच घरावर दगड मारणारा

दुसरा माणूस एक गवंडी होता. बिरबल म्हणाला —

“जहाँपनाह, एका गावात मी पाहिले — हा माणूस स्वतःच्या घराच्या छताचे दगड तोडत होता! मी विचारले — ‘काय करतोयस?’ तो म्हणाला — ‘घराची भिंत कच्ची झाली आहे — दगड काढून नवीन भिंत बांधतो!’ मी म्हणालो — ‘आधी नवीन भिंत बांध, मग जुनी तोड — नाहीतर घर पडेल!’ तो म्हणाला — ‘आधी जुने तोडायला हवे, मग नवीन!’ त्याने दगड काढले — घर कोसळले — तो स्वतःच दगडांखाली अडकला! हा दुसरा मूर्ख!”

पुन्हा हशा उसळला.

---

तिसरा मूर्ख — पाण्याने आग विझवायला धावणारा

तिसरा माणूस एक शेतकरी होता. बिरबल म्हणाला —

“जहाँपनाह, एका गावात शेतात आग लागली होती. हा माणूस पाण्याचा हंडा घेऊन धावला — पण हंड्याला भोक होते! पाणी सांडत होते — तो धावत होता! मी ओरडलो — ‘थांब, हंड्याला भोक आहे!’ तो म्हणाला — ‘आग आधी विझवतो, मग हंडा दुरुस्त करतो!’ जेव्हा तो पोहोचला तेव्हा हंडा रिकामा होता — आग अजून जळत होती! हा तिसरा मूर्ख!”

दरबार हसण्याने दुमदुमला.

---

चौथा मूर्ख — पैसे मोजत बसलेला श्रीमंत

चौथा माणूस एक श्रीमंत सावकार होता. बिरबल म्हणाला —

“जहाँपनाह, एका गावात एक श्रीमंत सावकार होता. त्याच्या घरात धान्य नव्हते, मुले भुकेली होती, पत्नी आजारी होती — पण तो सकाळपासून रात्रीपर्यंत नुसता पैसे मोजत बसायचा! मी विचारले — ‘धान्य का नाही आणत?’ तो म्हणाला — ‘आधी पैसे मोजून संपवतो, मग जातो!’ पैसे मोजणे कधीच संपत नाही — कुटुंब उपाशी राहते. पैसे जपायचे म्हणून जगणेच विसरला — हा चौथा मूर्ख!”

दरबारात शांतता पसरली — या मूर्खपणात एक खोल सत्य होते.

---

बादशहाने विचारले — “बिरबल, पाचवा मूर्ख कोण? तू अजून सांगितला नाहीस!”

बिरबलाने शांतपणे पुढे येऊन बादशहासमोर हात जोडले आणि विनम्रपणे म्हणाला —

“जहाँपनाह, पाचवा मूर्ख मी स्वतः आहे!”

दरबारात एकच शांतता पसरली. बादशहाने चकित होऊन विचारले — “तू? का?”

बिरबल हसत म्हणाला —

“जहाँपनाह, मला माहीत होते की हे काम अशक्य आहे — राज्यात हजारो मूर्ख आहेत, पण त्यांना शोधत फिरणे म्हणजे वेळ वाया घालवणे. तरीही मी गेलो — उन्हातान्हात एक आठवडा फिरलो, थकलो, कष्टलो. जे काम नको होते ते केले — हा मूर्खपणा नाही तर काय? म्हणून पाचवा मूर्ख मीच आहे!”

दरबारात एकच हशा पिकला — पण त्यात आदराचाही भाव होता.

बादशहा मोठ्याने हसत म्हणाले —

“बिरबल, तू पाचवा मूर्ख नाहीस — तू सर्वात शहाणा आहेस! ज्याला स्वतःच्या चुका दिसतात, स्वतःवर हसता येते — तोच खरा बुद्धिमान असतो. स्वतःला मूर्ख म्हणण्याचे धाडस फक्त खऱ्या शहाण्या माणसातच असते!”

बिरबलाने विनम्रपणे मान झुकवली. बादशहाने त्याला मौल्यवान पोशाख बक्षीस देत म्हणाले —

“बिरबल, तू आज मला पाच प्रकारचे मूर्खपण दाखवलेस — आणि सहावी गोष्ट दाखवलीस ती म्हणजे खरी शहाणीव! जो माणूस स्वतःच्या मर्यादा ओळखतो, तोच या जगात खरोखर मोठा होतो!”

---

तात्पर्य: मूर्खपणाचे अनेक प्रकार आहेत — परिस्थितीचा विचार न करणे, आधी विचार मग कृती न करणे, साधनांची योग्यता न तपासणे, पैशांसाठी जगणे विसरणे. पण सर्वात मोठी शहाणीव म्हणजे स्वतःच्या चुका मान्य करणे आणि स्वतःवर हसता येणे. आत्मपरीक्षण हीच खरी बुद्धिमत्ता आहे.