प्रीति

प्रीति मिळेल का हो बाजारीं ?
प्रीति मिळेल का हो शेजारीं ?
प्रीति मेळेल का हो बागांत ?
प्रीति मिळेल का हो शेतांत ?

प्रीतिची नसे अशि ग मात;
पहा शोधुनी ह्रदयांत !

नंदनवनामघीं आला
कल्पलतेला बहर भला;
तिचीं ह्रदयीं बीजें पडलीं,
प्रीति त्यांतूनी अवतरली !

प्रीतिची असे अशि ग मात;
पहा आपुल्या ह्रदयांत !

प्रेमळ कृत्यांची माळ
प्रियजनकण्ठीं तूं घाल;
द्विगुणित मग तो प्रीति तुला
देइल, न धरी शंकेला.

प्रीतिचा असा असे न सौदा —
प्रीतिनें प्रीति सम्पादा !

ह्रदयीं आलिंगन पहिलें,
चुम्बन मुखकमलीं वहिलें
आणिक रुचतिल ते चार
प्रीतिला होती उपचार !

प्रीति वाढली, गडें ग, सतत
पहा तूं प्रियजनहृदयांत !

प्रीति असेल का ग बाजारीं ?
वेडे ! प्रीति मिळेल का ग शेजारीं ?

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत कवी विचारतात की, प्रेम बाजारात विकत मिळेल का? किंवा ते शेजारीपाजारी, बागेत किंवा शेतात शोधून सापडेल का? त्याचे उत्तर कवी ‘नाही’ असे देतात. प्रेम हे एखाद्या कल्पलतेसारखे आहे, ज्याचे बीज माणसाच्या हृदयात रुजलेले असते. ते व्यवहाराने किंवा पैशाने मिळत नाही, तर ते प्रेमानेच मिळवावे लागते. आपल्या प्रिय व्यक्तीसाठी केलेली प्रेमळ कृत्येच प्रीतीला द्विगुणित करतात, असे कवी येथे स्पष्ट करतात.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Line-by-Line Meaning)

१. प्रीतीचा शोध:

“प्रीति मिळेल का हो बाजारीं ?… पहा शोधुनी ह्रदयांत !”

माणूस सुखाच्या शोधात बाहेर भटकतो, तसेच तो प्रेमाचा शोधही बाहेर घेतो. पण कवी सांगतात की, प्रेम बाजारात विकत मिळत नाही किंवा ते शेजारी शोधून सापडत नाही. ते निसर्गाच्या बागांत किंवा शेतातही आढळणार नाही. जर तुम्हाला खरे प्रेम शोधायचे असेल, तर ते स्वतःच्या आणि समोरच्याच्या हृदयात शोधावे लागेल.

२. प्रीतीचा उगम:

“नंदनवनामघीं आला, कल्पलतेला बहर भला…”

कवीने प्रेमाची तुलना ‘कल्पलतेशी’ (इच्छा पूर्ण करणारी वेल) केली आहे. जणू स्वर्गातील नंदनवनातून या कल्पलतेची बीजे मानवी हृदयात पडली आहेत आणि त्यातूनच प्रीतीचा जन्म झाला आहे. प्रेम ही एक दैवी आणि आंतरिक गोष्ट आहे.

३. प्रेमाची देवाणघेवाण:

“प्रेमळ कृत्यांची माळ, प्रियजनकण्ठीं तूं घाल…”

जर तुम्हाला कोणाचे प्रेम हवे असेल, तर तुम्हाला स्वतः प्रेमळ कृत्ये करावी लागतील. आपल्या प्रिय व्यक्तीची सेवा करणे किंवा त्यांच्याशी प्रेमाने वागणे ही जणू एक माळ आहे. जेव्हा तुम्ही समोरच्याला प्रेम देता, तेव्हा ते प्रेम दुप्पट (द्विगुणित) होऊन तुमच्याकडे परत येते. यात शंका घेण्याचे कारण नाही.

४. प्रीतीचा सौदा नसतो:

“प्रीतिचा असा असे न सौदा — प्रीतिनें प्रीति सम्पादा !”

प्रेम हा कोणताही व्यापार किंवा सौदा नाही. ‘मी तुला एवढे दिले, तर तू मला तेवढे दे’ असा हिशोब तिथे चालत नाही. प्रेम मिळवण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे समोरच्याला निस्वार्थीपणे प्रेम देणे. प्रेमानेच प्रेम जिंकता येते.

५. प्रीतीचे उपचार:

“ह्रदयीं आलिंगन पहिलें, चुम्बन मुखकमलीं वहिलें…”

आलिंगन, चुंबन किंवा प्रिय व्यक्तीला आवडणाऱ्या गोष्टी करणे, हे केवळ प्रेमाचे ‘उपचार’ (बाह्य लक्षणे किंवा कृती) आहेत. मुख्य प्रीती तर हृदयाच्या आत असते. या कृतींमुळे ती भावना अधिक दृढ होते आणि सतत वाढत राहते.

६. निष्कर्श:

“वेडे ! प्रीति मिळेल का ग शेजारीं ?”

शेवटी कवी पुन्हा तोच प्रश्न विचारून प्रेमाचा शोध बाहेर घेणाऱ्या व्यक्तीला ‘वेडे’ म्हणतात. प्रेम हे बाहेरून मिळवण्यापेक्षा आतून फुलवण्याची गोष्ट आहे, हे कवी अधोरेखित करतात.

---

विशेष शब्दार्थ:

• प्रीति: प्रेम.
• मात: गोष्ट किंवा वैशिष्ट्य.
• कल्पलता: मनातील इच्छा पूर्ण करणारी स्वर्गातील एक कल्पित वेल.
• द्विगुणित: दुप्पट.
• सौदा: व्यापार किंवा व्यवहार.
• उपचार: कृती किंवा विधी (येथे प्रेमाच्या अभिव्यक्तीचे मार्ग).