फूलपांखरू

( अंजनीगीत )

जेथें हिरवळ फार विलसते,
लताद्रुमांची शोभा दिसते,
तेथें फुलपांखरूं पहा हे—-
सुंदर बागडतें !

कलिकांवरुनी, पुष्पांवरुनी,
गन्धयुक्त अवकाशामधुनी,
पुष्पपरागा सेनित हिंडे —
मोदभरें करुनी !

तरल कल्पना जशी कवीची,
सुन्दर विषयांवरुनी साची
भ्रमण करी, गति तशीच वाटे—
फुलपांखराची !

वा मुग्धेची जैशी वृत्ति
पतिसहवासस्वप्नावरती
विचरे फुलपांखराची तशी—
हालचालही ती !

निर्वेधपणें इकडे तिकडे
वनश्रींतुनी अहा ! बागडे;
त्याचा हेवा ह्रदयीं उपजुनि
मन होई वेडें !

तिमिरीं आम्हीं नित्य रखडणें,
विवंचनांतचि जिणें कंठणे,
पुष्पपतंगस्थिति ही कोठुनि—
आम्हांला मिळणें !

असे यास का चिन्ता कांहीं ?
यास ’ उद्यां ’ चा विचार नाहीं,
अकालींच जो आम्हां न्याया—
मृत्युमुखीं पाही !

बहु सौख्याची कुसुमित सृष्टि,
तींत वसे हें, न कधीं कष्टी,
ग्रीष्माचे खर रूप विलोकी—
नच याची दृष्टि !

‘ सर्व विनाशी असतो, प्राणी ’
ही मज खोटी वाटे वाणी;
फूलपांखरूं—मरण पाहिलें—
आहे कां कोणी ?

( वसंततिलका )

जें रम्य तें बधूनियां मज वेड लागे
गाणें मनांत मग होय सवेंचि जागें;
गातों म्हणून कवनीं फुलपांखरातें,
व्हायास सौख्य मम खिन्न अशा मनातें.

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

मराठीतील आधुनिक कवितेचे जनक केशवसूत यांची ‘फूलपांखरू’ ही कविता निसर्गातील एका छोट्याशा जीवाच्या माध्यमातून मानवी जीवनातील दुःख आणि फूलपाखराचे निवांतपण यांतील विरोधाभास स्पष्ट करते.

या कवितेचा सोपा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

---

१. फूलपाखराचे विलोभनीय दर्शन (कडवे १ – २)

जिथे हिरवळ डोलत आहे आणि वेली-झाडांची शोभा दिसत आहे, तिथे हे सुंदर फूलपाखरू आनंदाने बागडत आहे. फुलांच्या कळ्यांवरून, सुगंधी हवेतून आणि फुलांमधील परागकण (मध) सेवन करत ते मोठ्या आनंदाने फिरत आहे.

२. सुंदर उपमा (कडवे ३ – ४)

कवीने फूलपाखराच्या हालचालीला दोन सुंदर उपमा दिल्या आहेत:

• कवीची कल्पना: ज्याप्रमाणे कवीची तरल कल्पना वेगवेगळ्या सुंदर विषयांवर फिरत असते, तशीच फूलपाखराची गती आहे.
• मुग्धेची वृत्ती: ज्याप्रमाणे एखादी नववधू (मुग्धा) आपल्या पतीच्या सहवासाच्या स्वप्नांत दंग असते, तशीच या फूलपाखराची हालचाल संमोहित करणारी आहे.

३. मानवी दुःखाशी तुलना (कडवे ५ – ६)

निसर्गाच्या सौंदर्यात हे फूलपाखरू इतके निर्वेधपणे (विनासंकोच) बागडते की, ते पाहून कवीच्या मनात त्याचा हेवा वाटतो. कवी म्हणतात, “आम्ही माणसे मात्र नेहमी अंधारात (दुःखात) रखडतो आणि विवंचनेत (काळजीत) आयुष्य घालवतो. फूलपाखरासारखी ही आनंदी स्थिती आम्हाला कोठून मिळणार?”

४. उद्याची चिंता नाही (कडवे ७ – ८)

माणसाला नेहमी ‘उद्या’ची चिंता असते आणि मृत्यूची भीती असते. पण या फूलपाखराला उद्याचा विचार नाही की काळ-वेळेचे भय नाही. ते नेहमी फुलांच्या सुंदर सृष्टीत राहते, ते कधीही कष्टी नसते. उन्हाळ्याचे (ग्रीष्माचे) चटके किंवा जीवनातील कडक ऊन त्याला कधीच सोसावे लागत नाही.

५. अमरतेचा भास (कडवे ९)

“प्रत्येक प्राण्याला मरण आहे आणि सर्व काही विनाशी आहे,” ही म्हण कवीला फूलपाखराच्या बाबतीत खोटी वाटते. कवी विचारतात, “या सुंदर फूलपाखराचे मरण कधी कोणी पाहिले आहे का?” (येथे कवीला त्याच्या सततच्या टवटवीतपणाबद्दल बोलायचे आहे).

६. उपसंहार (शेवटचे कडवे)

शेवटी कवी म्हणतात की, जे काही रम्य (सुंदर) असते ते पाहून मला वेड लागते आणि माझ्या मनात गाणे जागे होते. माझ्या खिन्न (उदास) मनाला थोडा सुखद दिलासा मिळावा, म्हणूनच मी या फूलपाखराचे कौतुक माझ्या कवितेतून गात आहे.

---

सारांश (Summary):

‘फूलपाखरू’ ही कविता निसर्गातील आनंदाचे प्रतीक आहे. कवीला मानवी जीवनातील चिंता, विवंचना आणि मृत्यूचे भय यांपासून सुटका हवी आहे. फूलपाखराचे निवांत आणि स्वच्छंदी जीवन पाहून कवीला स्वतःच्या दुःखी मनासाठी सांत्वन मिळते. निसर्गातील सौंदर्य हे माणसाला क्षणभर का होईना, पण स्वतःची दुःखे विसरायला लावते, हा या कवितेचा गाभा आहे.

महत्त्वाचे शब्दार्थ:

• लताद्रुम: वेली आणि झाडे.
• मोदभरें: आनंदाने.
• तरल: चपळ किंवा तरल.
• विवंचना: चिंता किंवा काळजी.
• कुसुमित: फुलांनी डवरलेली.
• खिन्न: उदास.