पांखरास

पांखरा, गाइलें तुला कधींहि न कोणीं,
न च अश्रु गाळिले कुणीं वनीं येवीनी !
नि:श्वास धांवती सौख्यामागें सारे;
दु:खाचा वाली कुणा कुणीहि न बा रे !

मधु सुखद उष्णता मिळतां रविरायाची
हीं पवनांदोलीं कमलें उमलायाचीं.
तेव्हांच कोकिलामैना गातिल गाणीं,
होतील फुलें स्मरविव्हाल त्या गीतांनीं.

त्या मधुर सुखीचें अश्रुजाळ चुंबीत
झुलतील फूलपांखरें निजानंदांत,
रविवदनावरचा रंग जरा परि बदले,
मग गान, सर्व सौंदर्य, सर्व हें थिजलें !

या मत्त कोकिळा गिरिकुहरीं रडतील,
कोंवळ्या कळ्या मोडोनि मान पडतील,
लवदार मनोहर वेलबुटी नवलाची
त्या काळीं कोठें नाहीं प्रगटायाची.

रवि वरतीं वरतीं चढत चढत गगनांत
अंगर भरिल या मंद शीत पवनांत;
निष्प्रेम मनाचें गाणें केविलवाणें
तें तुझें मात्र राहील जसेंच्या तैसें,

ती पूर्वतारका प्रभातरेषेवरतीं
जशि काय उभी सौंदर्यदेवता होती;
पीतांबर कसिले, रानवेत्र धरि हातीं,
शिरिं सुकुट कळ्यांचा, त्रिकोकसुखदा मूर्ति.

हळुवार हिमाचें अवगुंथन हलबोनी
बोलेल सर्व निद्रिस्त विश्व म्हणवोनी
सारून जरा कचभार बालिका पाहे,
एकेक तारका समाधिचें सुख लाहे.

निद्रिस्त भूमिला स्वप्न जणों हें दिसलें,
स्वप्नांत लाड्के, सुंदर डोळे भिजले,
स्मरतांहि जया हो रोमांचाची भरती,
मधु मंद अहा ती घटिका सौख्यद होती.

परि तोहि काळ तव हृदया नच सुखदायीं,
निष्प्रेम मनाला कोठेंहि सुख नाहीं.
चुंबीत गुलाबी गाल मधुर संध्येचा
कर वरती आला सुंदर रविरायाचा,

जग समाधिस्थ जणुं सर्व सर्व हें होतें.
परि शांतिलेशही नव्हता ठाउक तूंतें !
बैसून कुठें तरि कांटेरी झुडुपांत
तव हूं – हूं – हूं – चें होतें गीत वहात !

येईल एक परि धन्य दिवस सौख्याचा
जो करिल तुझ्यासह अंत तुझ्या गीताचा.
फिरवून भरारा गोफण तो झाडील
कांठ्यांवर उपडें भग्न हृदय पाडील !

मग एकच धडकी, एकच अंतिम बोल
बोलून तुझें हें जळतें हृदय निवेल !

---

कवी – त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (बालकवी)

---

बालकवींची ‘पांखरास’ ही कविता त्यांच्या इतर निसर्गकवितांच्या तुलनेत अधिक गंभीर, कारुणिक आणि चिंतनशील आहे. या कवितेत त्यांनी एका अशा पक्ष्याचे वर्णन केले आहे ज्याचे गाणे कोणालाही सुखद वाटत नाही आणि ज्याच्या वाट्याला केवळ उपेक्षा आणि दुःख आले आहे.

या कवितेचा सोपा अर्थ आणि सारांश खालीलप्रमाणे आहे:

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत बालकवी एका ‘दुःखी पाखराशी’ संवाद साधत आहेत. सृष्टीतील इतर पक्षी (उदा. कोकिळा) फक्त सुखाच्या काळात, म्हणजे वसंत ऋतूत किंवा सूर्याच्या कोवळ्या उन्हात गाणी गातात. पण हे पाखरू मात्र सर्वांकडून उपेक्षिले गेले आहे. जेव्हा निसर्ग आनंदाने डोलत असतो, तेव्हाही हे पाखरू कोठेतरी काटेरी झुडुपात बसून आपले ‘हूँ-हूँ’ असे रडके गाणे गात असते. कवीला या पाखराच्या ‘निष्प्रेम’ आणि ‘दुःखी’ जीवनाची कीव येते. शेवटी, या पाखराच्या दुःखाचा अंत केवळ मृत्यूनेच होईल, असा एक अत्यंत करुण विचार कवी मांडतात.

---

कवितेचा कडवेनिहाय अर्थ (Simple Meaning)

१. उपेक्षिताचे गाणे: कवी पाखराला म्हणतात, “तुझ्यासाठी कधी कोणी गाणे गायले नाही किंवा तुझ्या दुःखात कोणी अश्रूही गाळले नाहीत. हे जग फक्त सुखाच्या मागे धावते, दुःखी जीवाचा वाली कोणीही नसतो.”

२. सुखाचे सोबती: जेव्हा सूर्याची ऊब मिळते आणि कमळे उमलतात, तेव्हाच कोकिळा आणि मैना आपली गोड गाणी गातात. त्यांची गाणी ऐकून फुलेही हर्षित होतात.

३. निसर्गाचा बदलता रंग: सुखाच्या काळात फुलपाखरे आनंदाने बागडतात. पण जर सूर्याचा रंग बदलला (थंडी किंवा सावली आली), तर हे सर्व सौंदर्य आणि गाणी एकदम थांबतात (थिजतात). हे सुखाचे सोबती केवळ परिस्थिती अनुकूल असेपर्यंतच साथ देतात.

४. प्रतिकूल काळातील कोकिळा: संकट आले की हेच कोकिळांसारखे पक्षी रडू लागतात आणि कोवळ्या कळ्या कोमेजून जातात. अशा वेळी निसर्गाचे सौंदर्य कोठेही दिसत नाही.

५. पाखराची स्थिती: पण तुझे गाणे मात्र परिस्थिती बदलली तरी तसेच राहते. तुझे गाणे केविलवाणे आहे कारण तुझे मन ‘निष्प्रेम’ (प्रेमापासून वंचित) झाले आहे.

६-७. पहाटेचे सौंदर्य आणि पाखराचे दुःख: पहाटेच्या वेळी जेव्हा शुक्रतारा चमकतो, सृष्टी एखाद्या सौंदर्यदेवतेसारखी नटलेली असते आणि दवबिंदूंमुळे सर्व काही मोहक दिसते, तेव्हाही तुला सुख मिळत नाही. ज्या वेळी संपूर्ण पृथ्वी सुंदर स्वप्न पाहत असते, ती वेळही तुझ्यासाठी सुखद नसते.

८. संध्येचा काळ आणि तुझे रडणे: सूर्यास्ताच्या वेळी जेव्हा आकाश गुलाबी होते आणि जग शांत (समाधिस्थ) होते, तेव्हाही तुला शांतता ठाऊक नसते. तू कुठेतरी काटेरी झुडुपात बसून तुझे ‘हूँ-हूँ’ असे रडके गाणे गातच असतोस.

९-१०. अंति शेवटी: कवी म्हणतात की, तुझ्या आयुष्यात एकच दिवस ‘धन्य’ असेल, तो म्हणजे तुझ्या मृत्यूचा दिवस. जेव्हा एखादी गोफण तुला लागेल आणि तुझे ‘भग्न हृदय’ काट्यांवर पडेल, तेव्हाच तुझ्या या जळणाऱ्या हृदयाला शांती मिळेल आणि तुझे हे दुःखी गाणे कायमचे थांबेल.

---

विशेष टिपणी:

• प्रतीकात्मकता: हे पाखरू म्हणजे समाजातील अशा एका उपेक्षिताचे प्रतीक आहे, ज्याला जगातील सौंदर्याचा किंवा आनंदाचा लाभ घेता येत नाही.
• विरोधाभास: कवीने कोकिळेचे गाणे (सुखाचे प्रतीक) आणि या पाखराचे ‘हूँ-हूँ’ (दुःखाचे प्रतीक) यांतील फरक स्पष्टपणे मांडला आहे.
• भाव: ही कविता वाचताना मनाला एक प्रकारची ‘हुरहुर’ वाटते. बालकवींच्या संवेदनशील मनाचे दर्शन यातून घडते.