न्याय आणि लोणी

एके दिवशी अकबर बादशहाच्या दरबारात एक मजेशीर आणि गुंतागुंतीचे प्रकरण आले. एक गरीब हलवाई दरबारात आला — त्याचे नाव मधुसूदन होते. तो छोटीशी मिठाईची दुकानदार होता. त्याच्या शेजारी एक तेलाचे दुकान होते — त्याचा मालक होता तेलवाला रमाकांत. दोघे एकाच गल्लीत वर्षानुवर्षे व्यवसाय करत होते.

मधुसूदन दरबारात आला आणि हात जोडून म्हणाला —

“जहाँपनाह, माझ्यावर अन्याय होतोय! माझ्या शेजारचा रमाकांत माझ्याकडून पैसे मागतोय — पण मी त्याचे काहीच घेतले नाही!”

रमाकांतलाही दरबारात बोलावले. तो आला आणि ठासून सांगितले —

“जहाँपनाह, हा मधुसूदन माझ्या दुकानाशेजारी मिठाई बनवतो. त्याच्या मिठाईचा सुगंध माझ्या तेलाच्या दुकानावरून जातो — माझ्या तेलात त्याच्या मिठाईचा वास मिसळतो. त्यामुळे माझे तेल जास्त सुगंधी होते आणि जास्त विकले जाते! म्हणजे मधुसूदनच्या सुगंधाचा फायदा मला होतो — त्याचा मला उपकार आहे. तर मग त्याने माझ्याकडून सुगंधाचे पैसे मागणे म्हणजे मला लुटणे आहे!”

दरबारात गोंधळ उडाला. रमाकांतची बाजू उलटी वाटत होती — तो स्वतःच उपकृत असल्याचे कबूल करत होता, पण तरीही पैसे नाकारत होता. काही मंत्र्यांना हसू आले. काहींना खरोखरच प्रकरण गुंतागुंतीचे वाटले.

मधुसूदन रडकुंडीला येऊन म्हणाला —

“जहाँपनाह, मी फक्त माझी मिठाई बनवतो — सुगंध आपोआप येतो! मी जाणूनबुजून रमाकांतच्या तेलावर सुगंध पाठवत नाही. मग मला पैसे का द्यायचे?”

बादशहाने दोन्ही बाजू ऐकल्या. हे प्रकरण खरोखरच विचित्र होते — सुगंधाचे पैसे? हे कायद्यात कुठे बसते? दरबारातील सगळे मंत्री गप्प राहिले. कोणाकडेच स्पष्ट उत्तर नव्हते.

बादशहाने बिरबलाकडे पाहिले.

बिरबल उठला. त्याने रमाकांतकडे एकवार नजर टाकली. मग शांतपणे म्हणाला —

“जहाँपनाह, या प्रकरणाचा निकाल मी आत्ता देतो — पण त्यासाठी मला एक गोष्ट हवी आहे!”

बादशहाने विचारले — “काय हवे?”

बिरबलाने सांगितले — “एक मातीचे भांडे, त्यात थोडे ताजे लोणी आणि रमाकांतच्या दुकानातील थोडे तेल!”

सेवकाने लगेच सगळे आणले. बिरबलाने भांड्यात लोणी घेतले. त्यावर रमाकांतचे थोडे तेल ओतले. मग त्याने भांडे उचलले आणि सगळ्यांसमोर धरले.

बिरबल म्हणाला —

“रमाकांतजी, पाहा — मधुसूदनच्या मिठाईचा सुगंध हवेतून येतो आणि तुमच्या तेलात मिसळतो, बरोबर?”

रमाकांतने मान डोलावली — “हो!”

“म्हणजे सुगंध हवेत असतो — तेलात नाही. तेल आणि सुगंध वेगळे असतात?”

“हो — पण सुगंधाचा फायदा तेलाला होतो!”

बिरबलाने हसत म्हणाला —

“बरोबर! आता हे लोणी पाहा — लोण्यात तेल मिसळले तर लोणी खराब होते — पण तेलात सुगंध मिसळला तर तेल चांगले होते. म्हणजे मधुसूदन तुम्हाला नुकसान नाही — फायदाच करत आहे! आता सांगा — ज्याने आपल्याला फायदा केला, त्याच्याकडून पैसे मागणे योग्य आहे का?”

रमाकांत गप्प झाला. बिरबल पुढे म्हणाला —

“जहाँपनाह, सुगंध ही हवेची देणगी आहे — ती कोणाची मालकी नाही! मधुसूदन मिठाई बनवतो — सुगंध आपोआप पसरतो. त्याने जाणूनबुजून रमाकांतला काहीही दिलेले नाही. जे आपोआप होते ते विकत घेता येत नाही आणि विकताही येत नाही! सुगंधाचे पैसे मागणे म्हणजे वाऱ्याचे पैसे मागण्यासारखे आहे — हे शक्य नाही आणि न्यायसंगतही नाही!”

दरबारात टाळ्यांचा कडकडाट झाला. रमाकांतचा चेहरा खाली गेला. त्याला उत्तर देता येईना. त्याने मान खाली घातली आणि गप्प राहिला.

बादशहाने निकाल सुनावला —

“रमाकांत, तू मधुसूदनकडून सुगंधाचे पैसे मागणे चुकीचे आहे! सुगंध ही निसर्गाची देणगी आहे — त्याचा कोणी मालक नाही. मधुसूदनला पैसे देण्याची कोणतीही जबाबदारी नाही. उलट तू मधुसूदनच्या सुगंधाचा फायदा घेतोस — म्हणून तूच त्याचा आभारी असायला हवेस!”

रमाकांत निमूटपणे दरबारातून निघून गेला. मधुसूदनने बिरबलाचे मनापासून आभार मानले —

“बिरबलजी, तुम्ही माझ्या तोंडचे पाणी वाचवले! देव तुमचे भले करो!”

बिरबलाने त्याला हसत म्हणाला —

“मधुसूदन, तू मिठाई बनवत राहा — तुझ्या मिठाईचा सुगंध सगळ्या गल्लीत पसरत राहो! जे चांगले काम करतो, त्याचा सुगंध आपोआप पसरतो — तो कोणाला थांबवता येत नाही!”

बादशहाने बिरबलाला मौल्यवान हार घालून सन्मानित केले आणि म्हणाले —

“बिरबल, तू आज एका साध्या लोण्याच्या भांड्याने किती मोठा न्याय केलास! खरोखरच, निसर्गाच्या देणग्यांवर कोणाचाही एकट्याचा हक्क नाही!”

---

तात्पर्य: निसर्गाच्या देणग्या — सुगंध, वारा, प्रकाश — या सगळ्यांच्या आहेत, कोणाच्या एकट्याच्या नाहीत. जे आपोआप मिळते त्याचे पैसे मागणे अन्यायकारक आहे. चांगल्या कामाचा सुगंध आपोआप पसरतो — तो थांबवता येत नाही आणि त्याची किंमतही ठरवता येत नाही.