मूर्ख बादशहा

एके दिवशी बादशहा अकबर दरबारात बसले होते. त्यांचा मूड खूपच खेळकर होता. त्यांना आज काहीतरी वेगळे करायचे होते. त्यांनी दरबारातील सगळ्यांकडे पाहिले आणि अचानक एक विचित्र आज्ञा केली —

“आजपासून दरबारात एक नवीन नियम आहे! जो कोणी मला मूर्ख म्हणेल त्याला शंभर सोन्याच्या मोहरा बक्षीस मिळतील — आणि जो खोटे बोलेल त्याला शिक्षा होईल!”

दरबारात एकच शांतता पसरली. सगळे मंत्री एकमेकांकडे पाहू लागले. बादशहाला मूर्ख म्हणणे? हे कोण करणार? बादशहाला मूर्ख म्हणणे म्हणजे मृत्यूला आमंत्रण देण्यासारखे वाटत होते — मग बक्षीस कितीही असो. सगळे गप्प राहिले.

बिरबलही शांतपणे बसला होता. त्याने बादशहाकडे एकवार पाहिले. त्याच्या डोळ्यांत एक वेगळीच चमक होती. तो हळूच उठला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, मी एक विनंती करतो — आधी मला एक प्रश्न विचारायचा आहे!”

बादशहाने परवानगी दिली.

बिरबलाने विचारले —

“जहाँपनाह, जर एखाद्या राज्याचा राजा स्वतःच आपल्या मंत्र्यांना आज्ञा करतो की — मला मूर्ख म्हणा, मला शिव्या द्या, माझी टिंगल करा — आणि बक्षीस देतो — तर त्या राजाला आपण काय म्हणायचे?”

दरबारात एकच शांतता पसरली.

बादशहाने भुवया उंचावल्या. त्यांना बिरबलाचा प्रश्न समजला — पण उत्तर द्यायला ते अडखळले.

बिरबल पुढे म्हणाला —

“जहाँपनाह, जो राजा स्वतःला मूर्ख म्हणवून घेण्यासाठी पैसे मोजतो — त्याला मूर्ख म्हणणे हे बक्षीस मिळवण्यासाठी नाही — तर ते सत्यच असते! आणि जर मी आता तुम्हाला मूर्ख म्हटले — तर मला बक्षीस मिळेल खरे — पण मी खोटे बोललो नसेन!”

दरबारात एकच शांतता. कोणाचाही श्वास थांबला.

बादशहाने बिरबलाकडे रोखून पाहिले. बिरबल ताठ उभा होता — त्याच्या चेहऱ्यावर भीतीचा लवलेशही नव्हता. तो शांतपणे बादशहाच्या डोळ्यांत पाहत होता.

काही क्षण गेले.

मग बादशहा अकबर मोठ्याने हसले! ते खळखळून हसत राहिले — इतके हसले की त्यांचे डोळे पाणावले. दरबारातील सगळे मंत्री आश्चर्याने पाहत राहिले.

बादशहा हसत म्हणाले —

“बिरबल, तू खरोखरच अद्वितीय आहेस! तू माझ्याच प्रश्नाने माझ्यावर उलटवलेस — आणि मला मूर्खही म्हटलेस — पण असे म्हटलेस की मला राग येणेच शक्य नाही!”

बिरबलाने विनम्रपणे मान झुकवली आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, मी तुम्हाला मूर्ख म्हटले नाही — मी फक्त एक प्रश्न विचारला! उत्तर तुम्हीच शोधले. खरा मूर्ख तो नाही जो चुका करतो — खरा मूर्ख तो असतो जो आपल्या चुका मान्य करत नाही. तुम्ही हसलात — म्हणजे तुम्ही चूक मान्य केली. हेच तुमचे मोठेपण आहे!”

बादशहाचे हसणे थांबले. ते विचारात पडले. बिरबलाने किती सुंदरपणे एकाच वेळी सत्य सांगितले होते आणि बादशहाचा मान राखला होता!

बादशहाने बिरबलाला शंभर सोन्याच्या मोहरा दिल्या आणि म्हणाले —

“बिरबल, तू बक्षिसाला पात्र आहेस — कारण तू खोटे बोलला नाहीस! पण त्याहूनही मोठे बक्षीस असे की तू मला आज एक महत्त्वाचा धडा दिलास — जो राजा स्वतःच्या चुकांवर हसू शकतो, तोच खरा बुद्धिमान राजा असतो!”

दरबारातील सगळे मंत्री टाळ्या वाजवू लागले. बिरबलाने एका साध्या प्रश्नाने बादशहाला मूर्खही म्हटले, बक्षीसही मिळवले आणि बादशहाला राग येण्याऐवजी आनंद झाला — हे फक्त बिरबलच करू शकत होता!

बादशहाने जाहीर केले —

“आजपासून हा नियम रद्द! कारण जो राजा असा नियम करतो तो खरोखरच…”

बादशहा हसत थांबले. दरबारात हास्याचा एकच गजर झाला!

---

तात्पर्य: खरा मूर्ख तो नाही जो चुका करतो — खरा मूर्ख तो असतो जो चुका मान्य करत नाही. जो माणूस स्वतःच्या चुकांवर हसू शकतो, स्वतःची टिंगल सहन करू शकतो — तोच खऱ्या अर्थाने बुद्धिमान आणि महान असतो. विनोदाने सांगितलेले सत्य हे सर्वात प्रभावी असते.