मातृभाषा कोणती?

एके दिवशी अकबर बादशहाच्या दरबारात एक विचित्र वाद सुरू झाला. दरबारात वेगवेगळ्या प्रदेशातील मंत्री होते — कोणी फारसी बोलत होते, कोणी हिंदी, कोणी उर्दू, कोणी संस्कृत. प्रत्येकजण म्हणत होता —

“माझी भाषा सर्वश्रेष्ठ आहे!”

फारसी जाणणारा मंत्री म्हणाला — “फारसी ही राजदरबाराची भाषा आहे — ती सर्वात श्रेष्ठ!”

संस्कृत जाणणारा पंडित म्हणाला — “संस्कृत ही देवांची भाषा आहे — सर्व भाषांची जननी!”

हिंदी बोलणारा मंत्री म्हणाला — “हिंदी ही सर्वात जास्त लोक बोलतात — ती सर्वश्रेष्ठ!”

वाद वाढत गेला. कोणी थांबायला तयार नव्हते. बादशहाने हात वर केला आणि सगळे गप्प झाले. मग त्यांनी बिरबलाकडे पाहिले —

“बिरबल, यांचा वाद मिटव — माणसाची खरी मातृभाषा कोणती?”

बिरबल शांतपणे उठला. त्याने सगळ्यांकडे एकवार पाहिले आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, हे शब्दांनी सांगता येणार नाही — मला एक प्रयोग करायचा आहे. उद्या सकाळी दरबारात एक लहान मुल आणा — ज्याला अजून कोणतीच भाषा शिकवली नाही!”

बादशहाने होकार दिला. दुसऱ्या दिवशी एक वर्षाचे छोटे बाळ दरबारात आणले गेले. ते आईच्या कुशीत होते — निरागस, हसणारे.

बिरबलाने आईला सांगितले — “बाळाला माझ्याकडे द्या आणि तुम्ही दुसऱ्या खोलीत जा!”

आई गेली. बाळ बिरबलाच्या मांडीवर बसले. थोड्याच वेळात बाळाला आईची आठवण झाली — ते रडू लागले.

बिरबलाने फारसी मंत्र्याला सांगितले — “फारसीत बाळाला शांत करा!”

त्याने फारसीत बोलले — बाळ रडतच राहिले.

संस्कृत पंडिताला सांगितले — “संस्कृतमध्ये बोला!”

पंडिताने संस्कृत श्लोक म्हटले — बाळाचे रडणे थांबले नाही.

हिंदी मंत्र्याने हिंदीत बोलले — बाळाने ऐकले नाही.

सगळे प्रयत्न थांबले. बाळ जोरजोराने रडत होते.

तेवढ्यात बिरबलाने दुसऱ्या खोलीत असलेल्या आईला हाक दिली. आई धावत आली. तिने बाळाला उचलले आणि त्याच्या कानात हळुवारपणे म्हणाली —

“अरे माझ्या बाळा… आई आली… रडू नको!”

बाळ लगेच शांत झाले! ते आईच्या कुशीत हसू लागले.

दरबारात शांतता पसरली.

बिरबलाने सगळ्यांकडे पाहिले आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, पाहिलेत? फारसी चालली नाही, संस्कृत चालली नाही, हिंदी चालली नाही — पण आईच्या शब्दांनी बाळ लगेच शांत झाले! आईने कोणती भाषा बोलली? ती बोलली — माया, प्रेम आणि ममतेची भाषा! हीच माणसाची खरी मातृभाषा आहे — आईची भाषा! मातृभाषा म्हणजे आईने शिकवलेली भाषा नाही — मातृभाषा म्हणजे आईच्या प्रेमाची भाषा!”

दरबारातील सगळ्यांच्या डोळ्यांत पाणी आले. वाद करणारे मंत्री एकदम शांत झाले. त्यांना उत्तर देता येईना.

बिरबल पुढे म्हणाला —

“जहाँपनाह, फारसी, संस्कृत, हिंदी, उर्दू — सगळ्या भाषा माणसाने शिकलेल्या आहेत. पण प्रेमाची भाषा माणूस जन्मतःच जाणतो — ती शिकावी लागत नाही. ती कोणत्याही पुस्तकात नाही — ती आईच्या हृदयात असते. म्हणून खरी मातृभाषा एकच — प्रेमाची भाषा!”

बादशहाच्या मनाला हे उत्तर खोलवर स्पर्श केले. ते भावुकतेने म्हणाले —

“बिरबल, तू आज सांगितलेस की भाषा माणसांना जोडते — पण प्रेम सगळ्या भाषांच्या पलीकडे असते! भाषांचा वाद व्यर्थ आहे — कारण शेवटी सगळ्यांची एकच मातृभाषा आहे — आईची भाषा, प्रेमाची भाषा!”

दरबारातील सगळ्या मंत्र्यांनी माना डोलावल्या. त्यांचा वाद मिटला होता — कारण बिरबलाने एका छोट्या बाळाच्या माध्यमातून सगळ्यात मोठे सत्य सांगितले होते.

बादशहाने बिरबलाला मौल्यवान हार घालून सन्मानित केले आणि जाहीर केले —

“आजपासून या दरबारात भाषांचा वाद नाही — कारण सगळ्यांची मातृभाषा एकच आहे — प्रेम!”

---

तात्पर्य: खरी मातृभाषा कोणत्या प्रदेशाची नाही — ती आईच्या प्रेमाची भाषा आहे. प्रेमाची भाषा शिकावी लागत नाही — ती जन्मतःच माहीत असते. भाषा माणसांना वेगळे करतात — पण प्रेम सगळ्यांना एकत्र आणते.