कोंबडा आणि कोंबडी

एके दिवशी अकबर बादशहाच्या दरबारात एक साधे पण मजेशीर प्रकरण आले. गावातील एक शेतकरी — त्याचे नाव धनराज होते — दरबारात आला. त्याच्यासोबत त्याचा शेजारी — भोलानाथ — होता. दोघेही एकमेकांशी भांडत आत आले.

धनराजने हात जोडून सांगितले —

“जहाँपनाह, माझ्याकडे एक सुंदर कोंबडी होती. ती रोज एक अंडे द्यायची. माझ्या घरी लहान मुले आहेत — त्या अंड्यावर त्यांचे पोट भरायचे. पण या भोलानाथच्या कोंबड्याने माझ्या कोंबडीशी मैत्री केली — आता माझी कोंबडी त्याच्या अंगणात जाते आणि तिथेच अंडे देते! भोलानाथ ती अंडी स्वतः घेतो — माझ्या मुलांसाठी एकही अंडे उरत नाही!”

भोलानाथ पुढे आला आणि ठासून म्हणाला —

“जहाँपनाह, अंडे माझ्या अंगणात पडते — म्हणजे ते माझे! माझ्या अंगणात जे पडते ते माझ्या मालकीचे — हा नियम आहे!”

दरबारात हशा पिकला. काही मंत्र्यांना हे प्रकरण अगदी क्षुल्लक वाटले — कोंबडीच्या अंड्यावरून दरबारात भांडण? पण धनराजसाठी ते क्षुल्लक नव्हते — त्याच्या मुलांचे पोट त्यावर अवलंबून होते.

बादशहाने दोन्ही बाजू ऐकल्या. हे प्रकरण साधे वाटत होते पण उत्तर सोपे नव्हते. अंडे धनराजच्या कोंबडीने दिले — पण भोलानाथच्या अंगणात दिले. मग ते कोणाचे?

बादशहाने बिरबलाकडे पाहिले.

बिरबल उठला. त्याने धनराजला विचारले —

“धनराज, तुझी कोंबडी रोज भोलानाथच्या अंगणात का जाते?”

धनराज म्हणाला — “भोलानाथच्या कोंबड्याशी मैत्री झाली आहे तिची — म्हणून जाते!”

बिरबलाने भोलानाथला विचारले —

“भोलानाथ, तुझा कोंबडा धनराजच्या कोंबडीला बोलावतो का? तू त्याला अंगणात आणतोस का?”

भोलानाथ म्हणाला — “नाही — कोंबडी स्वतःच येते!”

बिरबलाने मान डोलावली आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, हे प्रकरण अगदी सोपे आहे! अंडे कोणाचे हे ठरवायचे असेल तर एकच प्रश्न विचारायचा — अंडे कोणी दिले? धनराजच्या कोंबडीने! मग ते अंडे धनराजचेच! अंडे कुठे पडले यावरून मालकी ठरत नाही — ते कोणी दिले यावरून ठरते!”

भोलानाथ म्हणाला — “पण बिरबलजी, माझ्या अंगणात पडले म्हणजे—”

बिरबलाने हसत उत्तर दिले —

“भोलानाथजी, समजा कोणाचे पाकीट तुमच्या अंगणात पडले — तर ते तुमचे होते का? नाही! जे दुसऱ्याचे आहे ते दुसऱ्याचेच राहते — मग ते कुठेही असो! कोंबडी धनराजची — म्हणजे तिने दिलेले अंडेही धनराजचेच!”

दरबारात टाळ्यांचा कडकडाट झाला. भोलानाथला उत्तर देता येईना. तो खाली मान घालून उभा राहिला.

बिरबल पुढे म्हणाला —

“जहाँपनाह, आणखी एक गोष्ट — भोलानाथच्या कोंबड्यामुळे धनराजची कोंबडी त्याच्या अंगणात जाते. म्हणजे भोलानाथच्या कोंबड्याने धनराजचे नुकसान केले आहे. त्यामुळे भोलानाथने आजवर घेतलेल्या सगळ्या अंड्यांची भरपाई धनराजला द्यायला हवी!”

बादशहाने निकाल सुनावला —

“भोलानाथ, धनराजच्या कोंबडीने दिलेले प्रत्येक अंडे धनराजचेच आहे! आजपासून ती अंडी त्याला द्यायची. शिवाय आजवर घेतलेल्या अंड्यांची किंमत धनराजला नुकसानभरपाई म्हणून द्यायची!”

भोलानाथने नाखुशीने मान डोलावली. धनराजच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलला. त्याने बिरबलाचे मनापासून आभार मानले —

“बिरबलजी, माझ्या मुलांच्या तोंडचा घास वाचवला तुम्ही!”

बिरबल हसत म्हणाला —

“धनराज, तुझ्या कोंबडीची मेहनत तुलाच मिळायला हवी — दुसऱ्याने ती हिरावून घेणे अन्याय आहे. आजपासून तुझ्या मुलांना रोज अंडे मिळेल!”

बादशहाने बिरबलाला सोन्याची अंगठी बक्षीस देत म्हणाले —

“बिरबल, तू एका साध्या कोंबडीच्या अंड्यातून मोठा न्यायाचा धडा दिलास — जे दुसऱ्याचे आहे ते त्यांचेच राहते, मग ते कुठेही असो!”

---

तात्पर्य: मालकी कुठे आहे यावरून नाही — कोणाची आहे यावरून ठरते. दुसऱ्याच्या मेहनतीचे फळ हिरावून घेणे अन्याय आहे. जे जसे आहे तसे त्याचे त्यालाच मिळायला हवे — हाच खरा न्याय!