कौतुक की टीका?

एके दिवशी बादशहा अकबर दरबारात बसले होते. दरबार शांत होता. बादशहाचे मन विचारात गढलेले होते. त्यांनी अचानक बिरबलाकडे वळून एक खोल प्रश्न विचारला —

“बिरबल, मला एक सांग — माणसाला जास्त काय हवे असते? कौतुक की टीका? कशाने माणूस जास्त घडतो?”

दरबारातील मंत्री एकमेकांकडे पाहू लागले. प्रत्येकाने आपापले मत मांडले.

पहिला मंत्री म्हणाला — “जहाँपनाह, कौतुकाने माणूस घडतो! कौतुक मिळाले की उत्साह येतो, जास्त मेहनत करावीशी वाटते!”

दुसरा म्हणाला — “नाही जहाँपनाह — टीकेने माणूस घडतो! टीका ऐकली की चुका कळतात आणि सुधारणा होते!”

तिसरा म्हणाला — “दोन्ही समान आहेत — कधी कौतुक, कधी टीका!”

बादशहाने बिरबलाकडे पाहिले —

“बिरबल, तुझे काय मत आहे?”

बिरबल उठला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, शब्दांनी सांगण्यापेक्षा एक उदाहरण देतो!”

त्याने दरबारातील एका सेवकाला आत पाठवले. सेवक दोन रोपे घेऊन आला — दोन्ही सारख्याच आकाराची, सारख्याच मातीतील.

बिरबलाने एक रोप बादशहाला दिले आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, या रोपाचे रोज कौतुक करा — ‘किती सुंदर आहेस, किती छान वाढतोयस’ असे सांगत राहा. दुसरे रोप माझ्याकडे राहू दे — मी त्याची योग्य काळजी घेतो, वेळोवेळी त्याच्या चुकीच्या फांद्या कापतो, नको ते काढून टाकतो!”

बादशहाने होकार दिला.

एक महिना गेला. बिरबल दोन्ही रोपे दरबारात घेऊन आला. सगळ्यांनी पाहिले —

बादशहाचे रोप वाढले होते — पण त्याच्या फांद्या वाकड्यातिकड्या होत्या, काही सुकलेल्या होत्या, एकूण आकार विस्कळीत होता.

बिरबलाचे रोप मात्र सुंदर, ताठ, हिरवेगार होते — त्याच्या फांद्या व्यवस्थित होत्या, झाड मजबूत दिसत होते.

बादशहाने आश्चर्याने विचारले — “बिरबल, हे कसे झाले?”

बिरबलाने शांतपणे सांगितले —

“जहाँपनाह, तुमच्या रोपाला फक्त कौतुक मिळाले — त्याच्या चुका कोणी सांगितल्या नाहीत. म्हणून वाकड्या फांद्या तशाच राहिल्या, सुकलेले भाग गळले नाहीत. माझ्या रोपाला मी वेळोवेळी छाटले, चुकीचे काढले, योग्य दिशा दिली — म्हणून ते सुंदर, मजबूत झाले. माणसाचे असेच असते — फक्त कौतुकाने माणूस फुगतो, पण घडत नाही. योग्य टीकेने चुका कळतात आणि माणूस खरा घडतो!”

दरबारात शांतता पसरली. बादशहाने विचारले —

“मग टीकाच जास्त महत्त्वाची?”

बिरबलाने उत्तर दिले —

“जहाँपनाह, टीका आणि कौतुक — दोन्ही हवेत — पण योग्य प्रमाणात! फक्त कौतुक म्हणजे गोड विषासारखे — आवडते पण हळूहळू नुकसान करते. फक्त टीका म्हणजे कडू औषधासारखे — फायदेशीर पण नको वाटते. पण कौतुकासोबत योग्य टीका म्हणजे साखरेतील औषध — गोड लागते आणि फायदाही होतो!”

बादशहाच्या चेहऱ्यावर समाधानाचे भाव उमटले. ते म्हणाले —

“बिरबल, तू आज मला राजधर्म शिकवलास! मी आजपासून माझ्या मंत्र्यांचे फक्त कौतुक नाही — योग्य टीकाही करेन. कारण फक्त कौतुकाने मंत्री घडत नाहीत — योग्य मार्गदर्शनाने घडतात!”

दरबारातील मंत्र्यांनी मान डोलावली. काहींना लाज वाटली — ते नेहमी बादशहाचे कौतुकच करत होते, कधी योग्य मत सांगत नव्हते.

बिरबलाने विनम्रपणे सांगितले —

“जहाँपनाह, खरा मित्र तोच जो तोंडावर सत्य सांगतो — खोटे कौतुक करत नाही. आणि खरा गुरू तोच जो चुका दाखवतो — फक्त शाबासकी देत बसत नाही. कौतुक उत्साह देते — पण टीका दिशा देते. उत्साह आणि दिशा दोन्ही असतील तरच माणूस यशाच्या मार्गावर चालतो!”

बादशहाने बिरबलाला मौल्यवान हार घालून सन्मानित केले आणि म्हणाले —

“बिरबल, तू आज दोन रोपांनी जे सांगितलेस ते हजार शब्दांनी सांगता आले नसते. खरे मार्गदर्शन म्हणजे योग्य वेळी योग्य शब्द — मग ते कौतुकाचे असोत किंवा टीकेचे!”

---

तात्पर्य: फक्त कौतुकाने माणूस फुगतो — घडत नाही. योग्य टीकेने चुका कळतात आणि माणूस खरा घडतो. कौतुक उत्साह देते — टीका दिशा देते. दोन्ही योग्य प्रमाणात असतील तरच माणूस खऱ्या अर्थाने यशस्वी होतो.