गोफण केली छान

( दोहा )

स्वह्रदय फाडुनि निज नखरीं
चिवट तयाचे दोर
काढुनि, गोफण वळितों ही
सत्त्वाचा मी चोर !

त्वेषाचा त्या दोराला
घट्ट भरुनियां पीळ,
गांठ मारितों वैराची
जी न पीळ दवडील !

वैर तयांला, बसती जे
स्तिमितचि आलस्यांत
वैर तयांला, पोकळ जे
बडबडती तोर्‍यांत !

वैर तयांला, वैरी जे
त्यांच्या पायधुळींत
लोळुनि कृतार्थ होती जे
प्राप्त तूपपोळींत !

वैर तयांला, पूर्वींच्या
आर्त्यांचा बडिवार
गाउनि जे निज षंढत्वा
मात्र दाविती फार !

वैर तयांला, थप्पड बसतां
चोळिति जे गालांस,
शिकवितात बालांस !

गांठ मारुनी वैराची
गोफण केली छान;
कठिण शब्द या धोंडयांनीं
करितों हाणाहाण !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

मराठी कवितेचे जनक केशवसूत यांची ‘गोफण केली छान’ ही कविता म्हणजे अन्यायाविरुद्ध आणि सामाजिक निष्क्रियतेविरुद्ध पुकारलेले एक बंड आहे. या कवितेत कवीने शब्दांच्या ‘गोफणीचा’ वापर करून समाजातील दुर्गुणांवर प्रहार केला आहे.

या कवितेचा सोपा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

---

१. गोफणीची निर्मिती (कडवे १ – २)

कवी म्हणतात की, मी ही गोफण साध्या दोरीची बनवलेली नाही. मी माझ्या स्वतःच्या हृदयाला नखांनी फाडून, त्यातील चिवट तंतूंपासून ही गोफण विणली आहे. मी जणू काही ‘सत्त्वाचा चोर’ झालो आहे (म्हणजेच स्वतःचे सर्वस्व अर्पण करून हे कार्य करत आहे). या गोफणीच्या दोराला मी ‘त्वेषाचा’ (संतापाचा) पीळ दिला आहे आणि त्याला ‘वैराची’ (शत्रुत्वाची) अशी घट्ट गाठ मारली आहे जी कधीही सुटणार नाही.

२. कवीचे वैरी कोण? (कडवे ३ – ७)

कवी कोणाशी वैर (शत्रुत्व) पत्करत आहेत? त्यांचे लक्ष्य खालील लोक आहेत:

• आळशी लोक: जे काहीही न करता केवळ स्तब्ध बसून राहतात.
• बडबडे लोक: जे स्वतःच्या तोऱ्यात (गर्वात) फक्त पोकळ गप्पा मारतात.
• लाचार लोक: जे अन्यायी लोकांच्या पायाशी लोळतात आणि केवळ ‘तूप-पोळी’ (स्वार्थासाठी मिळणारे सुख) मिळाल्यावर स्वतःला धन्य मानतात.
• नुसतेच पूर्वजांचे गोडवे गाणारे: जे स्वतः काहीही पराक्रम करत नाहीत, पण पूर्वजांच्या नावाचा उदो-उदो करून स्वतःचे नामर्दपण (षंढत्व) झाकतात.
• सोशिक आणि भित्रे लोक: ज्यांना कुणी थप्पड मारली तरी ते दुसरा गाल पुढे करतात आणि आपल्या मुलांनाही तीच ‘भित्री शांतता’ शिकवतात.

३. शब्दांचे प्रहार (कडवे ८)

अशा सर्व लोकांशी वैर धरून मी ही ‘गोफण’ तयार केली आहे. आता या गोफणीतून मी ‘कठिण शब्दांचे धोंडे’ (दगड) मारणार आहे. या कडू आणि कठोर शब्दांच्या माध्यमातून मी समाजातील या घाणीवर प्रहार करणार आहे.

---

सारांश (Summary):

या कवितेत ‘गोफण’ हे क्रांतिकारी विचारांचे आणि कवितेचे प्रतीक आहे. केशवसुतांना अशा लोकांचा तिरस्कार आहे जे लाचार आहेत किंवा जे केवळ जुन्या इतिहासावर जगतात. समाजाला जागृत करण्यासाठी कवीने स्वतःच्या वेदनेतून ही कविता निर्माण केली असून, ते आपल्या शब्दांनी चुकीच्या प्रवृत्तींवर हल्ला चढवत आहेत.

महत्त्वाचे शब्दार्थ:

• निज नखरीं: स्वतःच्या नखांनी.
• सत्त्वाचा चोर: स्वतःच्या आतील सत्त्व किंवा बळ एकवटणारा.
• त्वेष: तीव्र संताप किंवा राग.
• बडिवार: मोठेपणा किंवा स्तुती.
• षंढत्व: नामर्दपणा किंवा भेकडपणा.
• धोंडे: मोठे दगड.