एका तरुणीस

तरंग पहिला

( शिखरिणी )

अहा ! गे सृष्टीच्या वरतनु सुते ! निर्भयपणें
पहा अब्धीच्या या तरल लहरींचें उसळणें !—
मनोराज्यीं जैशा विविध ह्रदयीं क्लूप्ति उठती
तशा ना अब्धीच्या तरल लहरी या विलसती ?

मनोराज्याला या बघ जलधिच्या, फार विरळे !
कशाला हे तूतें फुकट म्हटलें मीं ? नच कळे !
स्वयें अब्धीला तूं बघत असतां पाहुनि, मुळीं,
’ सुता तूं सूष्टीची ’ मम ह्रदयीं ही मूर्ति ठसली.

निसर्गोद्यानींचे अमृतलतिके ! केंवि दिसतो ?
कशा या सिंधूच्या चपल लहरी गे उगवती ?—
जशा कांहीं जाडया अनवरत देहांत उडती
तशा ना सिंधूच्या चपल लहरी या उचलती ?

कसा गे अस्ताला द्युतिपति अहा ! हा उतरतो ?
कसा या दिग्भागीं सदरुणपणा हा पसरतो ?—
जणों, सोडोनीया धरणिवनिता ही, दिनमणी
विदेशाला जातो, प्रकट करितो राग म्हणुनी !

पहा आकाशीं गे सुभग तरुणी, या दिनकर —
प्रभेच्या लालीने खुलत असती हे जलधर !
जसे क्रोडाशैल त्रिदशललनांचे तलपती !
जशीं केलिद्वीपें अमरमिथुनांचीं चमकती !

जिथें सौन्दर्याची तरुणि ! परमा कोटि विलसे,
जिथें आनन्दाची अनपकृत ती पूर्तिहि वसे,
अशा या आकाशोदधिमधिल या द्वोपनिचयीं
रहायाचें तूझ्या अभिमत असें काय ह्रदयीं ?

मलाही या पृथ्वीवरिल गमतें गे जड जिणें !
इथें या दुःखांचें सतत मनुजांला दडपणें !
इथें न्यायस्थानीं अनय उघडा स्वैर फिरतो !
नरालागीं येथें नरच चरणांहीं तुडवितो !

म्हणोनि, आकाशोदधिमधिल त्या द्वीपनिचया
निघाया, टाकूं या प्लुति अनलनौकेवरुनि या !—
शरीरें जीं दुःखप्रभव मग तीं जातिल जलीं !
सखे ! स्वात्मे द्वीपें चढतिल पहाया वर भलीं !

जरी दुःखाचें हें निवळ अवघें सर्व जगणें,
तरी या देहाचा सुखदचि असे त्याग करणें !
सुखासाठीं एका सतत झटतों आपण जरी,
तरी देहत्यागें सुख अनुभवुं आपण वरी !

अशुद्ध स्वार्थें जीं नयनसलिलें मानुष सदा,
शिवायाचीं देहा मग अपुलिया नाहिंत कदा !
जलस्था त्या देवी, फणिपतिसुता सुंदरमुखी,
स्वबाष्पें या देहांवरि हळूहळू ढाळितिल कीं !

प्रवालांच्या शय्ये निजवितिल त्या देवि अपणां,
प्रवालांला ज्या हा त्वदधरगडे ! जिंकिल पण;—
तशी मोत्यांची त्या पसरितिल गे चादर वरी,
सरी ज्या मोत्यांना न तव रदनांची अणुभरी !

शिराखालीं तुझ्या भुज मम गडे ! स्थापितिल हा,
तसा माझ्या कण्ठीं कर तव सखे ! सुन्दर अहा !
जलस्था त्या देवी चरण अपुले गुंतवितिल,
मुखें लाडानें त्या निकट अमुचीं स्पर्शवितिल !

अशा थाटानें त्या निजवितिल गे सारतलीं,
नसे याचेमध्यें नवल विमले ! जाण मुदलीं,
जरी या रीतीचें शयन अपुलें योग्य न इह ।
नरांच्या जिव्हां तें म्हणतिल जरी पाप अहह !—

पयःस्था त्या देवी, फणिपतिसुता पंकजपदी,
स्वयंभू सूष्टीचे नियमचि सदा मानीति सुधी.
स्वयंभू सृष्टीचे नियम सुधखं पाहत असे
नराच्या ऐसा या कवण दुसरा मुर्ख गवसे ?

पयोदेवी तूझा बघूनी कबरीपाश निखिल
स्ववेणीसंहासा धरतिवरतीं त्या करतिल;—
तुझी नेसायाची बघूनि सगळी मोहक कला
स्ववस्त्रप्रावारीं उचलतिल गे ती अविकला.

कदाचित्‍ त्या देवी, अणि, फणिमणींच्या पण मुली,
सजीव प्रेतें तीं करितिल गडे ! दिव्य अपुलीं !—
पयोदेवी तेव्हां विचरशिल तूं सागरतलीं ;
तुझे संगें मीहो विचरित पयोदेव कुशली !

प्रवालांची तेथें विलसित असे भूमि सुपिक,
पिकें त्या मोत्यांची विपुल निघती तेथ सुबक,
सुवर्णाचीं झाडें, वर लटकती सुन्दर फळें
फुलें हीं रत्नांचीं; बघुनि करमूं काळ कमळे !

समुद्राच्या पृष्ठीं सखि ! बघत बालार्कसुषमा
उषीं बैसूं, त्याच्या अनुभवित मंदौष्ण तिरमा
धरूं दोघे वस्त्रा, जवपवन कोंडूं अडवुनी,
शिडाच्यायोंगें त्या फडकत सरू सिंधुवरुनी !

कधीं लीलेनें तूं बसशिल चलद्देवझषकीं,
फवारे तो जेव्हां उडविल जलाचे मग सखी—
तघीं दावायाला तुजसि मघवा प्रेम अपुलें,
स्वचापाचें तुझेवरि घरिल गे तोरण भलें !

कधीं कोणी राष्ट्र प्रबल दुसर्‍याला बुडविण्या,
जहाजें मोठालीं करिल जरि गे सज्ज लढण्या;
तरी सांगोनीयां प्रवर वरुणाला, खवळवूं
समूद्रा तेणें त्या सकळ खलनौका चूथडवूं !

गुलामां आणाया गिघतिला कुणी दुष्ट नर ते,
तरी त्यांचीं फोडूं अचुक खडकीं तीं गलबतें !—
नरांलागीं त्या गे त्वरित अधमां ओढुनि करीं
समुद्राच्या खालीं दडपुनि भरूं नक्रविवरीं !

प्रकारें ऐशा या जरि वरुणराज्यांत कुशले !
वसूं आनंदानें समयगणति जेथ न चले;
तशीत्या आकाशोवधिमधिल त्या द्वीपनिचयीं

शिरीं त्या मेरूच्या विलसत असे नन्दनवन;
अधस्तात्‍ शोभे ती अमरनदि तद्‍बिम्ब धरुन;
वनीं त्या देवांच्या सह अमृत तें प्राशन करूं;
तशीं रम्भासंगें चल ! सुरनदीमाजि विहरूं !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत कवी एका तरुणीसोबत समुद्राच्या लाटांचे निरीक्षण करत आहेत. पृथ्वीवरील मानवी जीवन हे अन्याय, दुःख आणि गुलामगिरीने भरलेले आहे, असे कवीला वाटते. म्हणून, ते त्या तरुणीला हे ‘जड जिणे’ सोडून एका काल्पनिक ‘आकाश-समुद्रातील’ बेटावर किंवा समुद्रतळाच्या अद्भुत जगात चालण्याविषयी सांगत आहेत. तिथे निसर्गाचे नियम चालतात, मानवी समाजाचे जाचक नियम नाहीत. हे स्थलांतर म्हणजे केवळ भौगोलिक प्रवास नसून, दुःखी वास्तवातून आनंदी आणि स्वतंत्र अशा आध्यात्मिक/काल्पनिक विश्वाकडे केलेली झेप आहे.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Section-wise Meaning)

१. सृष्टीचे आणि समुद्राचे रूप:

“अहा ! गे सृष्टीच्या वरतनु सुते ! निर्भयपणें…”

कवी त्या तरुणीला ‘सृष्टीची मुलगी’ म्हणून संबोधतात. समुद्राच्या उसळणाऱ्या लाटांकडे पाहून कवीला वाटते की, या लाटा म्हणजे जणू समुद्राच्या मनातील विविध कल्पना (क्लूप्ति) आहेत. मावळणारा सूर्य पाहून त्यांना वाटते की, तो पृथ्वीवर रुसून परदेशात चालला आहे.

२. पृथ्वीवरील दुःखाचा कंटाळा:

“इथें न्यायस्थानीं अनय उघडा स्वैर फिरतो ! नरालागीं येथें नरच चरणांहीं तुडवितो !”

कवीला या पृथ्वीवरील मानवी जीवनाचा तिरस्कार वाटतो. इथे न्यायाच्या ठिकाणी अन्याय चालतो आणि माणूसच माणसाला पायाखाली तुडवतो (शोषतो). हे दुःखदायक जग सोडून कवी त्या तरुणीला एका अशा ठिकाणी नेऊ इच्छितात, जिथे फक्त सौंदर्य आणि आनंद आहे.

३. मृत्यूकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन:

“तरी या देहाचा सुखदचि असे त्याग करणें !”

कवी म्हणतात की, जर आयुष्यभर दुःखच भोगायचे असेल, तर या देहाचा त्याग करून सुखाच्या शोधात निघणे चांगले. हे पलायन नसून एका उच्च सुखाचा शोध आहे. ते कल्पितात की, समुद्रतळाशी गेल्यावर जलदेवता त्यांचे स्वागत करतील.

४. समुद्रतळाचे अद्भुत जग:

“प्रवालांच्या शय्ये निजवितिल त्या देवि अपणां…”

कवी कल्पना करतात की, समुद्रतळाशी पोवळ्यांची (प्रवाल) गादी आणि मोत्यांची चादर असेल. तिथे सोन्याची झाडे, रत्नांची फुले आणि मोत्यांची पिके असतील. मानवी समाजाचे ‘पाप-पुण्याचे’ नियम तिथे चालणार नाहीत, तिथे फक्त निसर्गाचे (स्वयंभू सृष्टीचे) नियम असतील.

५. अन्यायाविरुद्ध बंड:

“तरी सांगोनीयां प्रवर वरुणाला, खवळवूं… सकळ खलनौका चूथडवूं !”

कवीचे सामाजिक भान येथेही दिसून येते. ते म्हणतात की, जर या जगात एखादे प्रबळ राष्ट्र दुसऱ्याला बुडवण्यासाठी युद्धनौका घेऊन निघाले किंवा दुष्ट लोक गुलामांना पकडून नेण्यासाठी आले, तर आम्ही वरुणदेवाला (समुद्राचा देव) सांगून समुद्र खवळवू आणि त्या अन्यायी लोकांच्या नौका बुडवून त्यांना नष्ट करू.

६. अंतिम ध्येय:

“वनीं त्या देवांच्या सह अमृत तें प्राशन करूं…”

शेवटी कवी म्हणतात की, आपण या पृथ्वीच्या बंधनातून मुक्त होऊन आकाशगंगेतील बेटांवर, मेरू पर्वतावरील नंदनवनात किंवा स्वर्गातील अमर नदीत (गंगा) आनंदाने विहरू आणि अमृताचे प्राशन करू.

---

विशेष शब्दार्थ:

• वरतनु: सुंदर शरीर असलेली.
• द्युतिपति / दिनमणी: सूर्य.
• अनय: अन्याय.
• प्लुत: उडी किंवा झेप.
• अधर: ओठ.
• रदन: दात.
• कबरीपाश: केसांचा अंबाडा.
• मघवा: इंद्र.
• खलनौका: दुष्टांची जहाजे.
• नक्रविवर: मगरीची ढोली / गुहा.

ही कविता केशवसुतांच्या ‘विद्रोह’ आणि ‘स्वप्नरंजन’ या दोन्ही प्रवृत्तींचे दर्शन घडवते. मानवी जगातील अन्यायाचा राग आणि निसर्गातील सौंदर्याचे आकर्षण यात सुंदररीत्या गुंफले आहे.