एका भारतीयाचे उद्‍गार

( मंदाक्रांता )

संध्याकाळीं बघुनि सगळी कान्गि ती पश्चिमेला
वाटे सद्यःस्थितिच अपुली मूर्त ती मन्मनाला;
हा ! हा ! श्रीचा दिवस अपुल्या मावळोनी प्रतीचे
गेला ! गेला !” सहज पडती शब्द हे मन्मुखाचे.

तेणें माथें फिरुनि सगळें जें म्हणोनी दिसावें,
त्या त्या मध्यें स्वजनकुदशा वाचुनी मीं रडावें !
जे जे चित्तीं बहुतकरुनी तें सुषुप्तींत भासे ”
वृद्धांचें हें अनवितथ हो वाक्य होईल कैसें ?

प्रातः कालीं रवि वरिवरी पाहूनी चालतांना,
होई मोदातिशय बहुधा सर्वदा या जनांना;
पूर्वींची तो स्थिति परि करी व्यक्त ती वाचुनीयां
एकाएकीं ह्रदय मम हें जातसे भंगुनीयां !

हा जैसा का रवि चढतसे त्याप्रमाणेंच मागें
स्वोत्कर्षाचा रविहि नव्हता वाढता काय ?– सांगें;
जावोनी ती परि इथुनियां पश्चिमेशीं रमाया,
र्‍हासाची ही निबिड रजनी पातली ना छळाया ! ”

वल्लींनो ! हीं सुबक सुमनें काय आम्हांस होत ?
युष्मद्‍गानें मधुर, खग हो ? या जनां काय होत ?–
आम्हां डोळे नसति बघण्या पारतंत्र्यामुळें हो !
ऐकायाला श्रुतिहि नसती पारतंत्र्यामुळें हो !

आहे आम्हांवर जव निशा पारतंत्र्यांधकारें,
वाहे जो का उलट कुदर्शचें तसें फार वारें,
सौख्याचें तोंवरि फुकट तें नांव व्हावें कशाल ?–
दुःखाचा तोंवरि खचित तो भोग आहे अम्हांला !

आनन्दाचे सर्मांय मजला पारतंत्र्य स्मरून
वाटे जैसें असुख तितुकें अन्य वेळीं गमे न !
पाहोनीयां विष जरि गमे उग्र तें आपणांतें,
अन्नामध्यें शपपट गमे उग्रसें पाहुनी तें !

” देवा ! केव्हां परवशपणाची निशा ही सरून
स्वातंत्र्याचा धुमणि उदया यावयाचा फिरून ?
केव्हां आम्ही सुटुनि सहना पंजरांतूनि, देवा,
राष्ट्रत्वाला फिरुनि अमुचा देश येईल केव्हां ?”

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत कवीने संध्याकाळच्या मावळत्या सूर्याची तुलना भारताच्या अस्ताला गेलेल्या वैभवाशी केली आहे. एकेकाळी प्रगतीच्या शिखरावर असलेला भारत देश आता पारतंत्र्याच्या अंधारात बुडाला आहे, याचे कवीला दुःख वाटते. कवी म्हणतात की, जोपर्यंत आपण पारतंत्र्यात आहोत, तोपर्यंत निसर्गाचे सौंदर्य, फुले किंवा पक्षांचे गाणे आपल्याला आनंद देऊ शकत नाही. ही ‘परवशतेची रात्र’ संपून स्वातंत्र्याचा सूर्य कधी उगवेल आणि माझा देश पुन्हा कधी सन्मानाने उभा राहेल, अशी आर्त हाक कवीने देवाला मारली आहे.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Line-by-Line Meaning)

१. अस्ताला जाणारे वैभव:

“संध्याकाळीं बघुनि सगळी कान्गि ती पश्चिमेला…”

संध्याकाळी पश्चिमेला मावळणारा सूर्य पाहून कवीला वाटते की, हे दृश्य म्हणजे आपल्या देशाच्या सद्यस्थितीचे रूप आहे. आपल्या देशाच्या भाग्याचा, वैभवाचा (श्रीचा) दिवस मावळून गेला आहे, हे पाहून कवीच्या मुखातून हळहळ व्यक्त होते.

२. प्रत्येक गोष्टीत दुर्दशा:

“त्या त्या मध्यें स्वजनकुदशा वाचुनी मीं रडावें !”

कवीला आजूबाजूला जे काही दिसते, त्यातून त्यांना फक्त आपल्या बांधवांची दुर्दशा आणि गरिबीच आठवते. जुन्या लोकांचे ‘जे मनात असते तेच स्वप्नात दिसते’ हे वाक्य कवीला पटते, कारण त्यांच्या मनात सतत देशाच्या दुःखाचेच विचार घोळत आहेत.

३. भूतकाळ आणि वर्तमान:

“पूर्वींची तो स्थिति परि करी व्यक्त ती वाचुनीयां…”

सकाळी उगवणारा सूर्य पाहून लोकांना आनंद होतो, पण कवीला मात्र तो पाहून भारताच्या प्राचीन वैभवाची आठवण येते. पूर्वी आपला उत्कर्षाचा सूर्य असाच वर चढत होता, पण आता मात्र हासाची (ऱ्हासाची) काळरात्र आपल्याला छळायला आली आहे, हे आठवून कवीचे हृदय तुटते.

४. पारतंत्र्याचा परिणाम:

“आम्हां डोळे नसति बघण्या पारतंत्र्यामुळें हो ! ऐकायाला श्रुतिहि नसती…”

कवी निसर्गाला उद्देशून म्हणतात—हे वेलींनो, ही फुले आम्हाला काय कामाची? हे पक्षांनो, तुमचे गाणे आम्हाला गोड कसे वाटेल? पारतंत्र्यामुळे आमची पाहण्याची आणि ऐकण्याची शक्तीच जणू मरून गेली आहे. गुलामाला सौंदर्याचा आस्वाद घेता येत नाही.

५. दुःखाचा उपभोग:

“सौख्याचें तोंवरि फुकट तें नांव व्हावें कशाल ?–“

जोपर्यंत पारतंत्र्याचा अंधार आहे आणि दुर्दशेचे वारे वाहत आहेत, तोपर्यंत ‘सुख’ हा शब्द केवळ नावापुरता आहे. अन्नामध्ये जसे विष मिसळल्यावर ते अधिक भयानक वाटते, तसेच आनंदाच्या क्षणी जेव्हा पारतंत्र्याची आठवण येते, तेव्हा ते दुःख अधिकच बोचू लागते.

६. ईश्वराकडे प्रार्थना:

“देवा ! केव्हां परवशपणाची निशा ही सरून…”

शेवटी कवी देवाकडे प्रार्थना करतात की, ही परवशतेची रात्र कधी संपणार? स्वातंत्र्याचा सूर्य (धुमणि) पुन्हा कधी उगवणार? आम्ही या गुलामगिरीच्या पिंजऱ्यातून सुटून हा देश पुन्हा एकदा एक प्रबळ ‘राष्ट्र’ म्हणून जगासमोर कधी येईल?

---

विशेष शब्दार्थ:

• कान्गि (कांती): चमक किंवा तेज.
• श्री: वैभव / लक्ष्मी.
• स्वजनकुदशा: आपल्या लोकांची वाईट स्थिती.
• अनवितथ: सत्य / यथार्थ.
• निबिड रजनी: दाट रात्र.
• श्रुति: कान.
• निशा: रात्र.
• धुमणि: सूर्य.
• परवशपणा: दुसऱ्याच्या ताब्यात असणे (गुलामगिरी).