एक खेडें

( दिंडी )

सह्यगिरीच्या पायथ्याला सुपीक
रम्य खोरें कोंकणामधीं एक;
नदी त्यामधुनी एक वाहताहे,
एक खेडें तीवरी वसुनि राहे.

वदनि सुन्दर मन्दिरें न त्या ठायीं,
परी साधीं झोंपडीं तिथें पाहीं;
मन्दिरांतुनि नांदते रोगराई,
झोंपडयांतुनि रोग तो कुठुनि राही ?

रोग आहे हा बडा कीं मिजासी,
त्यास गिर्द्यांवरि हवें पडायासी;
झोंडयांतिल घोंगडयांवरी त्यास,
पडुनि असणें कोठलें सोसण्यास ?

उंच नाहिंत देवळें मुळीं तेथें,
परी डोंगर आहेंत मोठमोठे;
देवळीं त्या देवास बळें आणा,
परी राही तो सृष्टिमधें राणा,

उंच डोंगर ते, उंच कडे भारी,
पडे धो ! धी ! ज्यांचियावरुनि वारी,
भोंवतालें रान तें दाट आहे;
अशा ठायीं देव तो स्वयें राहे !

स्त्रोत्र ओढे थांबल्यावीण गाती,
सूर वारे आपुला नित्य देती,
अशा भक्तीच्या स्थळीं देव राहे !

अशी नैसर्गिक भव्यता उदास
तया खेडयाच्या असे आसपास ;
तसा खेडयाचा थाट तोहि साधा
भव्यतेला त्या करितसे न बाधा.

सरळ साधेंपण असे निसर्गाचें
मूल आवडतें; केंवि तें तयाचें
भव्यतेला आणील बरें बाधा ?
निसर्गाचा थाटही असे साधा.

लहान्या त्या गांवांत झोंपडयांत
भले कुणबी लोक ते राहतात;
खपोनीयां ते तदा सुखें शेतीं,
सरळ अपुला संसार चालवीती,

अहा ! अज्ञात स्थळीं अशा, मातें,
एक गवतारू खोप रहायातें,
शेतवाडी एक ती खपायाला,
लाधती, तर किति सौख्य मन्मनाला !

तरी नसतों मी दरिद्री धनानें,
तरी नसतों मी क्षुद्र शिक्षणानें,
तरी होतीं तीं स्वर्गसुखें थोडीं,
तरी नसती कीर्तिची मला चाडी !

कीर्ति म्हणजे काय हो ?– एक शिंगः
प्रिय प्राणांहीं आपुलिया फुंक,
रखाडीला जा मिळूनियां वेगें ;
शिंगनादहि जाईल मरुनि मागें !

कीर्ति म्हणजे काय रें ?– एक पीसः
शिरीं लोकांच्या त्यास चढायास,
छरे पडती पक्ष्यास खावयास;
मागुनी तें गळणार हेंनि खास !

पुढें माझें चालेल कसें, ऐशी
तेथ चिन्ता त्रासिती न चित्तासी;
नीच लोकांला मला नमायास
वेळ पडती थोडीच त्या स्थळास !

शेत नांगरणें पेरणें सुखानें ,
फूलझाडें वाडींत शोभवीणें;
गुरे ढोरें मी बाळगुनी कांहीं,
दूधदुभतें ठेवितों घरीं पाहीं.

कधीं येता पाहूणा जर घराला,
तुझें घर हें, वदतोंच मी तयाला;
गोष्टि त्याच्या दूरच्या ऐकुनीयां,
थक्क होतों मी मनीं तया ठाया —

” असें जग तें एवढें का अफाट !
त्यांत इतुका का असे थाटमाट ! ”
असें वदतों मी त्याज विस्मयेंसी,
स्वस्थिती तरी तुळितों न मी जगाशीं.

स्वर्गलोकीं सम्पत्ति फार आहे,
इथें तीचा कोटयंश तोहि नोहे;
म्हणुनि दःखानें म्हणत ’ हाय ! हाय ’
भ्रमण अपुलें टाकिते धरा काय ?

तरी, स्वपया जातात सोडूनीयां,
कुणी तारे तेजस्वी फार व्हाया;
तधीं तेजाचा लोळ दिसे साचा,
परी अग्नी तो त्यांचिया चितेचा !

वीरविजयांच्या दिव्या वर्तमानी
कृष्ण कदनें पाहतों न त्या स्थानीं;
भास्कराच्या तेजाळपणीं मातें
डाग काळे दिसते न मुळीं तेथें !

सूर्यचन्द्रादिक दूर इथुनि तारे,
तसें जग हें मानितो अलग सारें;
जसे सेच्छूं त्यावरी चढायास,
इच्छितों नच या जगीं यावयास !

तेथ गरजा माझिया लहान्या त्या
सहजगत्या भागुनी सदा जात्या;
म्हणुनि माझें जग असें तेंचि खोरें
सुखि मजला राखितें चिर अहा रे !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेल्या एका छोट्या, साध्या खेड्याचे वर्णन कवीने येथे केले आहे. या खेड्यात मोठी मंदिरे किंवा श्रीमंतीचा थाट नसला, तरी तिथे निसर्गाची भव्यता आणि मनाची शांतता आहे. कवीला अशा ठिकाणी राहून शेती करणे, निसर्गाशी एकरूप होणे आणि कीर्तीच्या मागे न धावता साधे आयुष्य जगणे अधिक श्रेष्ठ वाटते. जगाच्या अफाट घडामोडींपासून दूर, आपल्या छोट्याशा खोऱ्यात समाधानी राहणे, हेच खरे सुख असल्याचे कवी सांगतात.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Section-wise Meaning)

१. खेड्याचे स्थान आणि स्वरूप:

“सह्यगिरीच्या पायथ्याला सुपीक, रम्य खोरें कोंकणामधीं एक…”

कोंकणात सह्याद्रीच्या पायथ्याशी एक सुपीक आणि सुंदर खोरे आहे, जिथे एक छोटेसे खेडे नदीकाठी वसलेले आहे. तिथे मोठी आलिशान घरे किंवा मंदिरे नाहीत, तर साध्या झोपड्या आहेत. कवी मिश्किलपणे म्हणतात की, मोठ्या वाड्यांमध्ये रोगराई नांदते, पण गरिबांच्या उघड्या-वाघड्या झोपड्यांमध्ये रोगालाही जागा उरत नाही.

२. खरा देव कुठे राहतो?:

“उंच नाहिंत देवळें मुळीं तेथें, परी डोंगर आहेंत मोठमोठे…”

या खेड्यात उंच देवळे नाहीत, पण त्याहून उंच डोंगर आणि कडे आहेत. कवी म्हणतात की, देवाला मंदिरात कोंडून ठेवण्यापेक्षा तो निसर्गात, उघड्या रानात, डोंगरदऱ्यांत आणि कोसळणाऱ्या धबधब्यांच्या (वारी) प्रवाहात जास्त मुक्तपणे वावरतो. वाहते ओढे आणि वारे जणू देवाचे स्तोत्र गात असतात.

३. कवीची इच्छा (साधे जीवन):

“अहा ! अज्ञात स्थळीं अशा, मातें, एक गवतारू खोप रहायातें…”

कवीला इच्छा होते की, अशा कोणालाही माहीत नसलेल्या ठिकाणी त्यांना एक गवताची झोपडी (खोप) आणि शेतवाडी मिळावी. तिथे राहून कष्ट करणे हे त्यांना स्वर्गसुखापेक्षाही मोठे वाटते. तिथे त्यांना ना धनाचे लोभ असेल, ना प्रसिद्धीची ओढ.

४. कीर्तीचे व्यर्थपण:

“कीर्ति म्हणजे काय हो ?– एक शिंगः… कीर्ति म्हणजे काय रें ?– एक पीसः”

कवी प्रसिद्धीची तुलना एका शिंगाशी आणि एका पिसाशी करतात. शिंग कितीही जोरात फुंकले तरी शेवटी ते शांत होते आणि मातीत मिसळते. पक्षाच्या डोक्यावरचे पीस जसे काळानुसार गळून पडते, तशीच ही कीर्ती क्षणभंगुर आहे. त्यापेक्षा शेतात नांगरणे, फुले फुलवणे आणि गुरे ढोरे पाळणे यात कवीला खरे समाधान दिसते.

५. जगाशी तुलना आणि समाधान:

“स्वस्थिती तरी तुळितों न मी जगाशीं…”

कधी एखादा पाहुणा आला आणि त्याने जगाच्या अफाट प्रगतीबद्दल सांगितले, तर कवीला नवल वाटते; पण ते आपली तुलना कधीच बाहेरच्या जगाशी करत नाहीत. स्वर्गात खूप संपत्ती असेल, पण तिथल्या संपत्तीसाठी पृथ्वीवरील आपले साधे सुख सोडायला कवी तयार नाहीत. मोठे लोक ‘तारे’ बनण्यासाठी स्वतःला जाळून घेतात (कष्ट सोसतात), पण कवीला त्या तेजाच्या लोळापेक्षा आपली शांतता प्रिय आहे.

६. निष्कर्श:

“म्हणुनि माझें जग असें तेंचि खोरें, सुखि मजला राखितें चिर अहा रे !”

कवीला या जगाच्या स्पर्धेत उतरायचे नाही. त्यांच्या गरजा कमी आहेत आणि त्या या छोट्या खेड्यात सहज पूर्ण होतात. म्हणूनच, ते खोरे हेच कवीचे संपूर्ण जग आहे आणि ते त्यांना कायमस्वरूपी सुख देणारे आहे.

---

विशेष शब्दार्थ:

• सह्यगिरी: सह्याद्री पर्वत.
• खोप: छोटी झोपडी.
• मिजासी: थाटामाटात राहणारा / गर्विष्ठ.
• वारी: पाणी (धबधबा).
• चाडी: ओढ किंवा आवड.
• धुमिण: सूर्य.
• चिर: कायमस्वरूपी / दीर्घकाळ.