धोबी आणि गाढव

एके दिवशी अकबर बादशहा दरबारात बसले होते. त्या दिवशी दरबारात एक वेगळेच प्रकरण आले. गावातील एक धोबी — त्याचे नाव रामू होते — दरबारात आला. तो खूपच घाबरलेला आणि दुःखी दिसत होता. त्याने बादशहाला नमस्कार केला आणि हात जोडून म्हणाला —

“जहाँपनाह, माझे गाढव मेले! आणि त्याला मारणारा आपल्याच दरबारातील एक माणूस आहे!”

दरबारात खळबळ माजली. बादशहाने विचारले — “कोण आहे तो माणूस? काय झाले नक्की?”

रामूने सांगायला सुरुवात केली —

“जहाँपनाह, काल रात्री मी माझ्या गाढवावर कपडे लादून नदीकाठी चाललो होतो. वाटेत अंधार होता. तेवढ्यात आपल्या दरबारातील सेठ हिराचंद — जो मोठा व्यापारी आहे — त्यांची घोडागाडी जोराने आली आणि माझ्या गाढवाला धडक दिली. माझे गाढव जागीच मेले! हिराचंद म्हणाला — गाढव रस्त्यात आले, माझी चूक नाही. आता माझे गाढव गेले, माझा रोजगार गेला — माझ्या मुलांनी काय खायचे?”

हिराचंदला दरबारात बोलावले. तो आला — श्रीमंत, ऐटदार, आत्मविश्वासाने बोलणारा. तो म्हणाला —

“जहाँपनाह, माझी चूक नाही! रात्री अंधारात गाढव रस्त्यात उभे होते — माझ्या सारथ्याला दिसले नाही. अपघात झाला — मी काय करणार? या गरीब धोब्याने गाढव रस्त्यात का सोडले? चूक त्याचीच आहे!”

दोन्ही बाजू ऐकल्यानंतर दरबारातील मंत्री गोंधळले. काहींना वाटले हिराचंद बरोबर आहे — रात्री गाढव रस्त्यात होते. काहींना वाटले रामूला नुकसानभरपाई मिळायला हवी — त्याचा रोजगार गेला होता. पण नक्की कोणाची चूक हे सांगणे अवघड होते.

बादशहाने बिरबलाकडे पाहिले. बिरबल शांतपणे विचार करत होता. त्याने रामूला विचारले —

“रामू, गाढव नदीकाठी का नेत होतास रात्री?”

रामू म्हणाला — “जहाँपनाह, दिवसा उन्हात गाढवाला त्रास होतो म्हणून रात्री कपडे धुवायला नेत होतो. रोजच नेतो!”

बिरबलाने हिराचंदला विचारले —

“हिराचंदजी, रात्री घोडागाडी कुठे चालली होती? इतक्या रात्री कुठे निघालात?”

हिराचंद म्हणाला — “माझ्या व्यवसायाचे काम होते — दुसऱ्या गावी जायचे होते!”

“घोडागाडीचे दिवे होते का?”

हिराचंद क्षणभर थांबला — “होते… पण एक दिवा विझला होता!”

बिरबलाने शांतपणे मान डोलावली. तो बादशहाकडे वळला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, या प्रकरणात चूक दोघांचीही आहे — पण जास्त चूक हिराचंदची आहे! रामू रोज रात्री त्याच रस्त्याने जातो — हे त्या भागातील सगळ्यांना माहीत आहे. रात्री रस्त्यावर प्राणी असतात हे सगळ्यांना माहीत असते — म्हणूनच रात्री सावधपणे चालायचे असते. हिराचंदच्या गाडीचा एक दिवा विझलेला होता — म्हणजे त्यांची गाडी अर्धवट अंधारात होती. पूर्ण दिवे असते तर सारथ्याला गाढव दिसले असते आणि गाडी थांबवता आली असती. त्यामुळे हिराचंदने रामूला त्याच्या गाढवाची नुकसानभरपाई द्यायला हवी!”

हिराचंदचा चेहरा बदलला. तो म्हणाला —

“बिरबलजी, गाढव रस्त्यात होते — माझी जास्त चूक कशी?”

बिरबलाने शांतपणे उत्तर दिले —

“हिराचंदजी, रस्ता सगळ्यांचा आहे — माणसाचा, प्राण्यांचा, सगळ्यांचा! रात्री रस्त्यावर गाढव, गाय, बैल असतात — हे नवीन नाही. वाहन चालवणाऱ्याची जबाबदारी आहे की सावधपणे चालवावे. तुमच्या गाडीचा दिवा विझलेला होता — म्हणजे तुम्ही रस्त्यावर अर्धांधळेपणाने चालत होता. जो डोळे उघडे ठेवत नाही त्याने रस्त्यावर येऊ नये!”

दरबारात टाळ्यांचा आवाज आला. बादशहाने निकाल दिला —

“हिराचंद, तू रामूच्या गाढवाची पूर्ण किंमत द्यायची — शिवाय त्याच्या एक महिन्याच्या रोजगाराचीही भरपाई करायची! रात्री तुटलेल्या दिव्याने गाडी चालवणे हा निष्काळजीपणा आहे — आणि त्या निष्काळजीपणाची किंमत तुम्हाला चुकवावी लागेल!”

हिराचंदने नाखुशीने मान डोलावली. त्याला नुकसानभरपाई द्यावी लागली. रामूच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले. त्याने बिरबलाचे आभार मानले —

“बिरबलजी, माझ्या मुलांची भूक भागवली तुम्ही! देव तुमचे कल्याण करो!”

बिरबल हसत म्हणाला —

“रामू, हे तुझ्या मेहनतीचे फळ आहे. तू रोज रात्री कष्ट करतोस — त्या कष्टाची किंमत कोणी हिरावून घेऊ शकत नाही!”

बादशहाने बिरबलाला सोन्याच्या मोहरा बक्षीस देत म्हणाले —

“बिरबल, तू आज एका साध्या गाढवाच्या प्रकरणातून एक मोठा न्यायाचा धडा दिलास — जो रस्त्यावर सावध नसतो, त्याने दुसऱ्याच्या नुकसानाची जबाबदारी घ्यायलाच हवी!”

---

तात्पर्य: रस्ता सगळ्यांचा असतो — माणसाचा आणि प्राण्यांचाही! जो निष्काळजीपणाने वागतो, त्याने दुसऱ्याच्या नुकसानाची जबाबदारी स्वीकारायलाच हवी. श्रीमंती आणि ताकद असली तरी न्यायापुढे सगळे समान असतात.