बिरबल आणि वांग्याची भाजी

एके दिवशी बादशहा अकबर आपल्या राजमहालात दुपारचे जेवण करत होते. त्या दिवशी स्वयंपाक्याने वांग्याची खास भाजी बनवली होती. ती भाजी इतकी चविष्ट होती की बादशहाने आनंदाने दोन-तीन वाढून घेतल्या. जेवण झाल्यावर ते खूपच खूश झाले.

बिरबल त्यांच्यासोबत होता. बादशहाने वांग्याच्या भाजीचे तोंड भरून कौतुक केले आणि बिरबलाला म्हणाले —

“बिरबल, वांगे म्हणजे भाज्यांचा राजा आहे! किती चविष्ट, किती पौष्टिक — वांग्यासारखी दुसरी भाजीच नाही या जगात!”

बिरबलाने लगेच मान डोलावली आणि उत्साहाने म्हणाला —

“जहाँपनाह, अगदी बरोबर बोललात! वांगे म्हणजे खरोखरच भाज्यांचे राजे आहे! त्याची चव अप्रतिम, रंग सुंदर, आकार आकर्षक — वांग्यासारखे दुसरे काहीच नाही! ज्याने वांगे खाल्ले नाही त्याने जगातच काही पाहिले नाही!”

बादशहाला बिरबलाचे हे उत्तर ऐकून खूप आनंद झाला. ते हसले आणि पुढे गप्पा मारत राहिले.

काही दिवस गेले. बादशहांनी पुन्हा एकदा वांग्याची भाजी मागवली. पण यावेळी भाजी थोडी कडू झाली होती — वांगे ताजे नव्हते. बादशहाने एक घास खाल्ला आणि तोंड वाकडे केले. त्यांनी ताट बाजूला ढकलले आणि रागाने म्हणाले —

“हे वांगे म्हणजे निव्वळ घाण आहे! कडू, बेचव, अजिबात खाण्यासारखे नाही — या जगात वांग्यासारखी वाईट भाजी दुसरी नाही!”

बिरबल तिथेच बसला होता. त्याने लगेच मान डोलावली आणि पूर्वीइतक्याच उत्साहाने म्हणाला —

“जहाँपनाह, अगदी बरोबर! वांगे म्हणजे खरोखरच भाज्यांमधील सर्वात वाईट प्रकार! कडू, बेचव, खाण्यासारखे नाही — ज्याने वांगे खाल्ले त्याने विष खाल्ले असे म्हणायला हरकत नाही!”

बादशहा चकित झाले! त्यांनी भुवया उंचावल्या आणि म्हणाले —

“बिरबल, अरे काही दिवसांपूर्वीच तू वांग्याचे एवढे कौतुक केलेस — आणि आता एकदम उलटे बोलतोयस? तुला काही लाज आहे की नाही? तू दुटप्पी आहेस!”

बिरबल शांतपणे हसला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, मी दुटप्पी नाही — मी प्रामाणिक आहे! मी बादशहाचा सेवक आहे — वांग्याचा नाही! तुम्ही जेव्हा वांग्याची प्रशंसा केली तेव्हा मी तुमच्याशी सहमत झालो — आणि आता तुम्ही वांग्याची निंदा केली तेव्हाही मी तुमच्याशीच सहमत आहे. माझी निष्ठा वांग्याशी नाही — ती तुमच्याशी आहे!”

दरबारात एकच हशा पिकला! बादशहाही मोठ्याने हसले. बिरबलाने किती चतुराईने आणि विनोदाने आपली बाजू मांडली होती! त्याने एकाच वेळी स्वतःचा बचाव केला होता आणि बादशहाला एक महत्त्वाचा धडाही दिला होता.

बादशहाने हसत विचारले —

“बिरबल, पण खरे सांग — वांगे चांगले आहे की वाईट?”

बिरबलाने मिश्किलपणे उत्तर दिले —

“जहाँपनाह, वांगे ताजे असेल तर राजा — शिळे असेल तर भिकारी! माणसाप्रमाणेच वांग्याचीही परिस्थिती असते. चांगल्या परिस्थितीत माणूस चांगला वाटतो — वाईट परिस्थितीत तोच माणूस वाईट वाटतो. वांगे दोषी नाही — परिस्थिती दोषी आहे!”

बादशहाला हे उत्तर खूपच आवडले. ते म्हणाले —

“बिरबल, तू वांग्याच्या निमित्ताने आज माणसाच्या स्वभावाबद्दल किती मोठी गोष्ट सांगितलीस! खरोखरच — माणूस परिस्थितीनुसार बदलतो. पण तू मात्र कधीच बदलत नाहीस — तू नेहमीच चतुर, नेहमीच प्रामाणिक!”

बिरबलाने विनम्रपणे मान झुकवली आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, मी आपला सेवक आहे — पण सत्याचाही सेवक आहे. वांग्याने आज सत्य सांगितले — मी फक्त माध्यम होतो!”

बादशहाने बिरबलाला सोन्याची अंगठी बक्षीस दिली आणि दरबारात जाहीर केले —

“बिरबलाची निष्ठा, चातुर्य आणि विनोदबुद्धी — या तीन गोष्टी माझ्या दरबाराचे खरे भूषण आहेत!”

---

तात्पर्य: खरी निष्ठा माणसाशी असते — वस्तूशी नाही. परिस्थितीनुसार मत बदलणे म्हणजे दुटप्पीपणा नाही — तर परिस्थितीचे योग्य मूल्यमापन करणे असते. आणि विनोदाने सांगितलेले सत्य नेहमीच जास्त प्रभावशाली असते.