बादशहाची परीक्षा

एके दिवशी बादशहा अकबर यांना एक वेगळीच कल्पना सुचली. त्यांना आपल्या दरबारातील मंत्र्यांची खरी निष्ठा तपासायची होती — कोण खरोखर प्रामाणिक आहे, कोण फक्त दिखाव्याचा प्रामाणिक आहे हे जाणून घ्यायचे होते.

त्यांनी बिरबलाला एकांतात बोलावले आणि योजना सांगितली —

“बिरबल, उद्यापासून मी आजारी असल्याचे नाटक करतो. मी दरबारात येणार नाही — महालात झोपून राहीन. तू पाहा — कोण कोण खरोखर काळजीत असतो आणि कोण आनंदात असतो!”

बिरबलाने होकार दिला.

दुसऱ्या दिवशी दरबारात बातमी पसरली — “बादशहा आजारी आहेत! खूप ताप आहे — उठता येत नाही!”

दरबारातील मंत्र्यांच्या प्रतिक्रिया वेगवेगळ्या होत्या.

काही मंत्री धावत महालाकडे गेले — “जहाँपनाह कसे आहेत? वैद्याला बोलवायला हवे! आम्हाला भेटायचे आहे!” त्यांच्या चेहऱ्यावर खरी काळजी होती.

पण काही मंत्री मात्र वेगळेच वागू लागले. ते एकत्र जमले आणि कुजबुजू लागले — “बादशहा उठत नाहीत तर आपण मनमानी करू! कोण पाहतो आता?” ते दरबारात उशिरा यायला लागले, काम टाळू लागले, स्वतःचे फायदे बघू लागले.

एक मंत्री — मिर्झा सलीम — तर थेट राजखजिन्याकडे गेला आणि खजिनदाराला म्हणाला — “बादशहा आजारी आहेत — मला काही मोहरा हव्यात — माझ्या कामासाठी!” खजिनदाराने नकार दिला तेव्हा तो रागाने म्हणाला — “बादशहा उठले नाहीत तर तू माझे काय करणार?”

बिरबलाने हे सगळे शांतपणे पाहिले. तो रोज महालात जाऊन बादशहाला सगळी हकीगत सांगत होता.

तिसऱ्या दिवशी बादशहा अचानक दरबारात आले — ताजेतवाने, पूर्णपणे बरे! त्यांनी ताठ बसून सगळ्यांकडे एकवार नजर टाकली.

दरबारात एकच खळबळ उडाली. जे मंत्री मनमानी करत होते त्यांचे चेहरे पांढरेफटक पडले.

बादशहाने शांतपणे सांगितले —

“मी आजारी नव्हतो — ही एक परीक्षा होती! या तीन दिवसांत कोण कसे वागले ते मला सगळे माहीत आहे!”

मिर्झा सलीम थरथरत उभा राहिला.

बादशहाने बिरबलाला विचारले — “बिरबल, सांग — कोण खरे निष्ठावान निघाले?”

बिरबलाने उभे राहून सांगितले —

“जहाँपनाह, हरिसिंग, रामनाथ आणि गोविंददास हे तीन मंत्री रोज महालाबाहेर येऊन वैद्याला बोलवायचा प्रयत्न करत होते, काळजीने विचारत होते — ते खरे निष्ठावान आहेत! पण मिर्झा सलीमसह पाच मंत्र्यांनी मनमानी केली, कामे टाळली — आणि मिर्झा सलीमने तर राजखजिन्यातून मोहरा मागितल्या!”

मिर्झा सलीम गुडघ्यावर पडला —

“जहाँपनाह, चूक झाली! माफ करा!”

बादशहाने कठोर नजरेने म्हणाले —

“सलीम, निष्ठा ही फक्त बादशहा समोर असताना नसते — ती एकांतातही असते! जो माझ्या पाठीमागे वेगळा वागतो, तो कधीच माझा विश्वासू नाही!”

मिर्झा सलीमला दरबारातून बडतर्फ केले गेले. हरिसिंग, रामनाथ आणि गोविंददास यांना पदोन्नती मिळाली.

बादशहाने बिरबलाचे आभार मानले —

“बिरबल, तुझ्यामुळे आज खरे आणि खोटे वेगळे झाले!”

बिरबल म्हणाला —

“जहाँपनाह, माणसाचा खरा स्वभाव एकांतात दिसतो — समोर नाही. जो एकांतातही तेवढाच प्रामाणिक असतो — तोच खरा निष्ठावान!”

---

तात्पर्य: खरी निष्ठा ती असते जी एकांतातही टिकते. जो माणूस देखरेखीशिवायही प्रामाणिकपणे वागतो — तोच खरा विश्वासू असतो. समोर चांगले वागणे सोपे आहे — पण एकट्यात चांगले वागणे हीच खरी परीक्षा असते.