अढळ सौंदर्य

( दिंडी )

तोच उदयाला येत असे सूर्य.
अहो क्षितिजावर त्याच नव्हे काय ?

तेच त्याचे कर न का कुकुमानें
वदन पूर्वेचें भरिती सभ्रमानें ?

तेच तरु हे तेंशाच पुष्पभारें
लवुनि गेले दिसतात पहा सारे !

त्याच वल्ली तेंसेंच पुष्पहास्य
हंसुनि आजहि वेधिती या मनास !

कालचे जें कीं तेच आज पक्षी
कालच्या हो ज्या त्याच आज वृक्षों

बसुनि गाती कालचीं तींच गानें,–
गमे प्रातःप्रर्थना करिति तेणें !

काल जो का आनन्द मला झाला
तोच आजहि होतसे मन्मनाला;

कालचा जो मी तोच हा असें का ?
अशी सहजच उदूभवे मनीं शंका.

अशी सहजच उद्‍भवे मनीं शंका
काय समजुनि समजलें तुम्ह ला का ?

असे अनुभव कीं-रिझवि एकदां जें
पुन्हां बहुधा नच रिझों त्याच चोजें.

पुन्हां बहुधा नच रिझों त्याच चोजें
कसें मग हें वेधिलें चित्त माजें —

आज फिरुनो या सूर्य-तरु-खगांनीं
आपुलीया नवकान्ति-पुष्ण-गानीं ?

म्हणुनि कथितों निःशंक मी तुम्हांतें,–
असे सुन्दरता अढळ जरी कोठें

तर करी ती सृष्टींत मात्र वास —
पहा मोहिल सर्वदा ती तुम्हांस.

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

मानवी स्वभाव असा आहे की, आपल्याला एखादी गोष्ट एकदा आवडली तर तीच गोष्ट पुन्हा पुन्हा पाहिल्यावर तिचा कंटाळा येतो किंवा त्यातील नावीन्य संपते. पण निसर्ग याला अपवाद आहे. कवी म्हणतात की, रोज तोच सूर्य उगवतो, तीच सकाळ होते, तेच पक्षी गातात आणि झाडे-वेलीही त्याच असतात; तरीही ते सौंदर्य दररोज आपल्याला तितकाच आनंद देते. मानवी मन बदलले तरी निसर्गाचे सौंदर्य मात्र ‘अढळ’ (स्थिर/कधीही न संपणारे) असते.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Line-by-Line Meaning)

१. निसर्गाची पुनरावृत्ती:

“तोच उदयाला येत असे सूर्य… तेच तरु हे तेंशाच पुष्पभारें”

कवी निरीक्षण करतात की, आजही तोच सूर्य उगवत आहे जो काल उगवला होता. क्षितिजावर आजही त्याच केशरी (कुंकवाच्या) रंगाची उधळण होत आहे. झाडे आजही तशीच फुलांच्या भाराने वाकलेली आहेत आणि वेलींवरील फुले कालसारखीच उमललेली दिसत आहेत.

२. पक्षांचे तेच संगीत:

“बसुनि गाती कालचीं तींच गानें…”

पक्षी काल ज्या झाडांवर बसले होते, आजही तिथेच आहेत. ते आजही तीच गाणी गात आहेत, जणू काही ती सकाळची प्रार्थनाच (प्रातःप्रार्थना) आहे. निसर्गात काहीही बदललेले नाही, तरीही ते सर्व मोहक वाटते.

३. कवीच्या मनातील शंका:

“कालचा जो मी तोच हा असें का? अशी सहजच उद्‍भवे मनीं शंका.”

निसर्ग तोच आहे आणि तो पाहून होणारा आनंदही कालसारखाच आहे. मग कवीला प्रश्न पडतो की, ‘मी तोच आहे का?’ कारण सामान्यतः माणसाला एकाच गोष्टीचा पुन्हा पुन्हा अनुभव घेतल्यावर त्यातला रस कमी होतो.

४. मानवी स्वभाव आणि निसर्गाचे श्रेष्ठत्व:

“असे अनुभव कीं-रिझवि एकदां जें, पुन्हां बहुधा नच रिझों त्याच चोजें.”

कवी एक मानवी सत्य मांडतात—ज्या गोष्टीने आपल्याला एकदा आनंद दिला, तीच गोष्ट दुसऱ्यांदा तितकीच आनंद देईल असे नाही (उदा. तोच चित्रपट किंवा तेच जेवण). पण निसर्गाच्या बाबतीत हे घडत नाही. तोच सूर्य, तीच झाडे आणि तीच गाणी आजही कवीच्या चित्ताला (मनाला) तितकीच आकर्षून घेत आहेत.

५. अढळ सौंदर्याचे स्थान:

“असे सुन्दरता अढळ जरी कोठें, तर करी ती सृष्टींत मात्र वास”

कवी शेवटी ठामपणे सांगतात की, जर जगात कुठे ‘अढळ’ किंवा कधीही न संपणारे सौंदर्य असेल, तर ते फक्त या निसर्गात (सृष्टीत) आहे. मानवी निर्मिती किंवा वस्तूंचे सौंदर्य काळानुसार फिके पडते, पण निसर्ग मात्र दररोज नवीन रूपाने आपल्याला मोहित करतो.

---

विशेष शब्दार्थ:

• कर: सूर्याची किरणे.
• तरु: झाड.
• वल्ली: वेल.
• खग: पक्षी.
• चोज: कौतुक किंवा आवड.
• अढळ: स्थिर, कधीही न बदलणारे.
• रिझविणे: आनंद देणे किंवा मन प्रसन्न करणे.