साल्हेरची लढाई — मोकळ्या मैदानावरचा विजय

साल्हेर हा नाशिक जिल्ह्यातील बागलाण भागातला किल्ला. सह्याद्रीतील सर्वात उंच किल्ल्यांपैकी तो एक मानला जातो.

इ. स. १६७१ मध्ये हा किल्ला स्वराज्यात आला. गुजरातकडे जाणाऱ्या व्यापारी मार्गावर तो असल्याने मोगलांना तो परत हवा होता.

मोगलांनी मोठे सैन्य पाठवून किल्ल्याला वेढा घातला. त्यांच्याकडे तोफा होत्या, हत्ती होते आणि प्रचंड घोडदळ होते.

इ. स. १६७२ मध्ये महाराजांनी मदतीसाठी दोन तुकड्या पाठवल्या. एकीचे नेतृत्व मोरोपंत पिंगळे करत होते, तर दुसरीचे प्रतापराव गुजर.

दोन्ही तुकड्या वेगवेगळ्या दिशांनी येऊन एकाच वेळी हल्ला करतील असे ठरले. वेळेचे नियोजन अचूक असावे लागते, नाहीतर सारा बेत फसतो.

लढाई प्रचंड मोठी झाली. हजारो सैनिक दोन्ही बाजूंनी लढले. यावेळी डोंगरातला गनिमी कावा नव्हता, तर मोकळ्या मैदानावरची समोरासमोरची लढाई होती.

मराठ्यांचा निर्णायक विजय झाला. मोगली सैन्याचा मोठा पराभव झाला आणि अनेक सरदार कैद झाले. मोठ्या प्रमाणात शस्त्रे व घोडे हाती लागले.

या विजयाचे महत्त्व वेगळे आहे. मराठे फक्त डोंगरात लढू शकतात हा समज इथे मोडून पडला. आता ते मैदानी लढाईतही सक्षम आहेत, हे सिद्ध झाले.

किल्ल्याच्या पायथ्याशी सुमारे चाळीस हजारांचे मोगली सैन्य जमले होते. मराठ्यांची संख्या त्याहून बरीच कमी होती.

लढाईत दोन्ही बाजूंचे मोठे नुकसान झाले. मराठ्यांचे अनेक शूर सरदारही या लढाईत पडले. विजय मिळाला, पण तो सोपा नव्हता.

सूर्यराव काकडे हे पराक्रमी सरदार याच लढाईत धारातीर्थी पडले. महाराजांना त्यांच्या मृत्यूचे फार दुःख झाले.

या विजयानंतर मोगली दरबारात मराठ्यांविषयीची भाषा बदलली. आता त्यांना केवळ बंडखोर न मानता एक खरी सत्ता म्हणून पाहिले जाऊ लागले.