बखरी आणि इतिहास — हे सारे कळले कसे?

त्या काळात कॅमेरा नव्हता, वर्तमानपत्र नव्हते. मग शिवाजी महाराजांविषयीची माहिती आपल्यापर्यंत कशी पोहोचली?

इतिहास कळतो तो साधनांतून. जुनी कागदपत्रे, पत्रे, ताम्रपट, नाणी, शिलालेख आणि बांधकामे ही सारी साधने आहेत.

मराठीत एक खास प्रकार आहे — बखर. बखर म्हणजे घडलेल्या घटनांची लिहून ठेवलेली हकिगत.

सर्वात महत्त्वाची मानली जाणारी बखर म्हणजे सभासद बखर. कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी ती लिहिली. इ. स. १६९७ च्या सुमारास, राजाराम महाराजांच्या आज्ञेवरून ती लिहिली गेली.

लेखक स्वतः महाराजांच्या दरबारात होते. त्यामुळे त्यांनी लिहिलेल्या नोंदी अधिक विश्वासार्ह मानल्या जातात.

याशिवाय चिटणीस बखर, ९१ कलमी बखर अशा अनेक बखरी आहेत. जेधे शकावली या कागदपत्रात तारखांच्या नोंदी मिळतात.

फक्त मराठी साधनेच नाहीत. मोगली दरबारातील फार्सी नोंदी, पोर्तुगीज आणि इंग्रज व्यापाऱ्यांची पत्रे यांतूनही माहिती मिळते. शत्रूने लिहिलेल्या नोंदी अनेकदा वेगळा दृष्टिकोन देतात.

पण सर्व बखरी सारख्या विश्वासार्ह नसतात. काही खूप नंतर लिहिल्या गेल्या. काहींत अतिशयोक्ती आढळते. म्हणून अभ्यासक अनेक साधने तपासून पाहतात.

कोणतीही गोष्ट ऐकल्यावर ती कुठून आली हे विचारायची सवय लावा. हाच इतिहास अभ्यासण्याचा पहिला धडा आहे.

बखर हा शब्द मूळचा अरबी. खबर म्हणजे बातमी, त्यावरून बखर हा शब्द आला असे मानले जाते.

इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांनी हजारो जुनी कागदपत्रे गोळा करून प्रसिद्ध केली. त्यामुळे अभ्यासाला मोठा आधार मिळाला.

एकच घटना दोन साधनांत वेगवेगळी सांगितली असेल तर काय करायचे? अशा वेळी तारीख, लेखकाची जागा आणि इतर पुरावे तपासले जातात.