आग्र्याची भेट — दरबारातला अपमान

पुरंदरच्या तहानंतर मिर्झाराजांनी महाराजांना आग्रा येथे जाण्याची विनंती केली. औरंगजेबाला भेटले तर पुढचे प्रश्न सुटतील, असे त्यांनी सांगितले.

प्रवास धोक्याचा होता. आग्रा हे स्वराज्यापासून सुमारे बाराशे किलोमीटर दूर. तरीही महाराजांनी जायचे ठरवले. सोबत नऊ वर्षांचे संभाजी होते.

जाण्यापूर्वी त्यांनी सर्व व्यवस्था लावली. राज्यकारभार जिजाबाईंकडे सोपवला. मोरोपंत पिंगळे आणि इतर प्रधानांना जबाबदाऱ्या दिल्या.

१२ मे १६६६ रोजी ते आग्र्याच्या दरबारात पोहोचले. तो दिवस औरंगजेबाच्या वाढदिवसाचा होता. दरबार सजलेला होता.

पण महाराजांना दरबारात मागे उभे करण्यात आले. जिथे सामान्य मनसबदार उभे राहत, तिथे त्यांना जागा देण्यात आली. हा उघड अपमान होता.

महाराजांनी हे सहन केले नाही. भर दरबारात त्यांनी संताप व्यक्त केला आणि तिथून बाहेर पडले. एवढ्या मोठ्या बादशहासमोर असे वागणे कोणी करत नसे.

औरंगजेब चिडला. त्याने महाराजांना नजरकैदेत ठेवले. रामसिंग यांच्या हवेलीभोवती कडक पहारा बसवण्यात आला.

परिस्थिती गंभीर होती. बाहेर पडण्याचा कोणताही मार्ग दिसत नव्हता. आणि तिकडे स्वराज्यात राजा नसल्याची अडचण होती.

अपमान सहन करून सुरक्षित राहणे शक्य होते. पण महाराजांनी स्वाभिमान निवडला. त्याची किंमतही त्यांना मोजावी लागली.

प्रवासात त्यांच्यासोबत निवडक माणसे होती. वाटेतल्या मुक्कामांची आणि सुरक्षेची व्यवस्था आधीच ठरवण्यात आली होती.

रामसिंग हे मिर्झाराजांचे पुत्र. त्यांनी महाराजांच्या सुरक्षेची जबाबदारी घेतली होती. पण नजरकैद झाल्यावर तेही अडचणीत आले.

दरबारातल्या घटनेची बातमी वाऱ्यासारखी पसरली. एका दक्षिणेकडच्या राजाने बादशहासमोर असे धाडस दाखवावे, यावर अनेकांचा विश्वास बसेना.