संध्यातारक 

दिनरजनीच्या हृदयाबरलें
प्रेमसंगमीं उदभवलेलें
मुग्ध तान्हुलें फूलच पहिलें !
कोमल किरणीं नम फुलबोनी खेळ खेळतें त्यांत. १

परमवत्सला जननी रजनी
संध्येचा पट दूर करोनी
रम्य गुलाबी फुलांवरोनी
चुंबुनि घे उचलोनी, बाळाला घे स्वकरांत. २

‘आज दिसे पण मलूल बाई
छबूकल्याची मृदु मुद्रा ही ?
काय तरी सुकुमारा होई ?
खेळुनि दमलें गडे चिमुकलें झोंपलेंच निमिषांत.’ ३

स्वर्वायूच्या दिव्यांदोलीं
लहानशी मुदु शय्या केली
रजनी ओंव्या गाउं लागली –
तूं लडिवाळा ! निज निज बाळा आतां पाळणियांत, ४

‘विश्वाचें विश्रांतिस्थान
तें माझ्या गुणिलाचें गान
अशी गडे अक्षय गाईन
तूं वेल्हाळा निजनिज बाळा या मम गीतरवांत. ५

स्वर्गाला आंदोलन देत
मंदपणें विचरे स्वर्वात
शांत शांत अवघ्या गगनांत;
दिव्य अप्सरा सुगुणागारा प्रीतिगीति गातात. ६

त्या प्रीतीच्या मधुलहरींनीं
गुंगी चढुनी या तब नयनीं
लागो डोळा तुझा म्हणोनी
मीही गातें अस्फुट गीतें हृदयाच्या हृदयांत, ७

झोंप कशी पण ती अजुनीही
आज गडे तुज लागत नाहीं
सांग करूं तरि आतां काई
बघ ना बा रे विश्वच सारें निजलें प्रभुहृदयांत. ८

कीं दोलीं तुज नीज न येई,
घेतें तर उचलुनि मी बाई
झांकियलीं ग मधुनेत्रें हीं.
पदराखालें झोंपीं गेलें बाळ कसें इतुक्यांत ? ९

---

कवी – त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (बालकवी)

---

‘संध्यातारक’ ही बालकवींची एक अत्यंत सुकुमार आणि कल्पक कविता आहे. यात त्यांनी सायंकाळच्या वेळी आकाशात दिसणाऱ्या पहिल्या शुक्राच्या ताऱ्याचे (संध्यातारक) वर्णन एका लहान बाळाच्या रूपात केले आहे.

या कवितेचा शीर्षक, सारांश आणि अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

शीर्षक: संध्यातारक

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत बालकवींनी निसर्गाचे मानवीकरण केले आहे. ‘दिवस’ आणि ‘रात्र’ यांच्या भेटीतून (संध्याकाळी) जन्माला आलेले एक गोंडस बाळ म्हणजे ‘संध्यातारक’ होय, अशी कल्पना कवीने मांडली आहे. ‘रात्र’ ही त्याची माता आहे आणि ती आपल्या या लाडक्या बाळाला कशा प्रकारे झोपवते, त्याला अंगाई गाते आणि मायेने जवळ घेते, याचे अतिशय हळवे वर्णन या कवितेत आले आहे. संपूर्ण सृष्टी झोपली तरी हे बाळ जागे का, अशी विचारणा करत शेवटी रात्र त्याला आपल्या पदराखाली (काळोखात) कशा प्रकारे निजवते, हे यात दिसून येते.

---

कवितेचा अर्थ (Stanza-wise Meaning)

१. प्रेमाचे फूल: दिवस आणि रात्र यांच्या मीलनाच्या वेळी (संध्याकाळी) जणू एक मुग्ध, कोमल तान्हुले फूल उमलले आहे. तोच हा संध्यातारक असून तो आपल्या कोमल किरणांच्या प्रकाशात खेळत आहे.

२. मातेचे प्रेम: रात्र ही या ताऱ्याची ‘परमवत्सला’ (अत्यंत प्रेमळ) माता आहे. संध्याकाळचा तांबूस पडदा दूर करून ती या गुलाबी फुलासारख्या ताऱ्याला उचलताच त्याचे चुंबन घेते आणि त्याला आपल्या हातात (कुशीत) घेते.

३. बाळाची मुद्रा: रात्रीला वाटते की, आज या आपल्या छबूकल्या बाळाचा चेहरा थोडा ‘मलूल’ (उदास किंवा थकलेला) का दिसत आहे? कदाचित दिवसभर खेळून हे सुकुमार बाळ दमले असावे आणि आता त्याला झोप येत असावी.

४. स्वर्गीय पाळणा: बाळाला झोपवण्यासाठी स्वर्गातील वाऱ्याचा एक सुंदर पाळणा (दोली) तयार केला आहे, त्यात मऊ बिछाना घातला आहे. रात्र माता आता बाळाला पाळण्यात निजवून अंगाई/ओव्या गाऊ लागली आहे.

५. अक्षय गाणे: “संपूर्ण जगाला विश्रांती देणारे माझे गाणे मी तुझ्यासाठी कायम गात राहीन, तू या गाण्याच्या सुरात शांत झोप,” असे रात्र आपल्या वेल्हाळ (लाडक्या) बाळाला सांगते.

६. अप्सरांचे गायन: स्वर्गातील वारा मंदपणे वाहत आहे आणि सगळीकडे शांतता आहे. अशा वेळी दिव्य अप्सरादेखील या गुणवान बाळासाठी प्रेमाची गाणी गात आहेत.

७. हृदयाचे गीत: अप्सरांच्या त्या गाण्यांमधील गोड लहरींमुळे तुझ्या डोळ्यांत झोप उतरावी, म्हणून मी (रात्र) माझ्या हृदयाच्या खोल कोपऱ्यातून तुझ्यासाठी गुणगुणत आहे.

८. झोप का येत नाही? रात्र विचारते, “बाळा, अजूनही तुला झोप कशी येत नाही? आता मी काय करू? बघ, संपूर्ण जग देवाच्या चरणी (प्रभुहृदयात) शांत झोपले आहे, मग तूच का जागा?”

९. मातेचा पदर: कदाचित पाळण्यात तुला झोप येत नसावी, असे म्हणून रात्र त्याला आपल्या कुशीत उचलून घेते. मातेच्या स्पर्शाने त्या बाळाचे मधूर डोळे मिटतात आणि तो छोटा तारा रात्रीच्या काळ्या पदराखाली (अंधारात) शांत झोपून जातो.

---

विशेष टिपणी:

• वात्सल्य रस: या कवितेत निसर्ग वर्णनापेक्षा ‘आई आणि बाळ’ यांच्यातील प्रेमाचा (वात्सल्य रस) प्रत्यय जास्त येतो.
• रूपक: संध्यातारक = बाळ, रात्र = आई, संध्याकाळ = पडदा आणि अंधार = आईचा पदर, अशी सुंदर रूपके बालकवींनी वापरली आहेत.