खेड्यातील रात्र

त्या उजाड माळावरती
बुरुजाच्या पडल्या भिंती;
ओसाड देवळापुढतीं
वडाचा पार – अंधार दाटला तेथ भरे भरपूर.

ओढयांत भलु ओरडती,
वार्‍यांत भुतें बडबडती,
डोहांत सावल्या पडती,
काळ्या शार – त्या गर्द जाळिमधिं रात देत हुंकार.

भररानीं काकस्थानीं
उठतात ज्वाळ भडकोणी,
अस्मान मिळाले धरणीं,
आर न पार – अवकाळ रात्रिचा प्रहर घुमे तो धोर.

कवी – त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (बालकवी)

‘खेड्यांतील रात्र’ – सारांश

या कवितेत बालकवींनी खेड्यातील एका निर्जन आणि भयाण रात्रीचे शब्दचित्र रेखाटले आहे. निसर्गाचे हे रूप शांत नसून ते अत्यंत गूढ आणि भीतीदायक आहे.

• उदासीनता आणि ओसाडपण: कवितेची सुरुवातच उजाड माळरान आणि कोसळलेल्या बुरुजांच्या भिंतींनी होते. गावातील जुन्या पडक्या देवळाचा परिसर आणि वडाचा पार पूर्णपणे अंधारात बुडालेला आहे. हा अंधार इतका दाट आहे की तिथे केवळ उदासीनता जाणवते.
• भयाण आवाज आणि भास: रात्रीच्या वेळी ओढ्यातून येणारे प्राण्यांचे (भलू – कोल्हे) ओरडणे आणि वाऱ्याच्या घोंघावण्यामुळे होणारा भास, जणू काही भुतेच बडबडत आहेत, असे वातावरण कवीने निर्माण केले आहे. झाडीतून येणारे रातकिड्यांचे आवाज रात्रीचा ‘हुंकार’ असल्यासारखे वाटतात.
• गूढ प्रसंग: निर्जन रानात अचानक भडकणाऱ्या आगीच्या ज्वाळा आणि सर्वत्र पसरलेला काळोख यामुळे आकाश आणि जमीन एक झाल्याचा भास होतो. या भयानक रात्रीचा तो गंभीर प्रहर मनामध्ये धडकी भरवणारा आहे.

प्रमुख मुद्दे:

1. निसर्गाचे रौद्र रूप: बालकवी सहसा फुला-पाखरांचे वर्णन करतात, पण येथे त्यांनी रात्रीचे भयप्रद (Gothic) रूप मांडले आहे.
2. शब्दकळा: ‘काळ्या शार’, ‘गर्द जाळी’, ‘अवकाळ रात्र’ या शब्दांतून रात्रीची भीषणता गडद केली आहे.
3. गूढता: निसर्गातील साध्या घटना (वारा, सावल्या) रात्रीच्या वेळी कशा भयावह वाटू शकतात, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.

🔗 हा लेख शेअर करा

WhatsApp Facebook Twitter 🖨️ Print 🔗 Copy Link