जीर्ण दुर्ग 

दुर्ग भयंकर जीर्ण पसरला पुढतीं, जो गतकालीं
शूर साहसी नरसिंहांनीं अपुली वसती केली.

कडयाकडयांमधिं घुमुनि नर्मदा गात यशोमय गीतें;
सांगत होती सर्व देशभर सद्य:कर्तव्यातें.

रंगमहालीं शेज फुलांची याच गडावर झाली,
स्वातंत्र्यास्तव अग्नि भडकला – राख तयाची केली.

तरवारीची धार देवता हीच जयांची एक,
ब्रीद जयाचें सदा तियेला रुधिराचा अभिषेक.

जीव नव्हे संसार ओपिला स्वातंत्र्यास्तव ज्यांनीं,
त्या वीरांचा वास जाहला गतकालीं या स्थानीं,

आतां कोणी क्षुद्र पुजारी देविस पूजायातें
घालित बसतो कुंकुमपूरित चंदन अपुल्या हस्तें

आणि पिवोनि भांग दुखारी झिंगत वदतो कांहीं
पूर्वकथा निर्विकार चित्तें. हर्षित दोन पयांहीं

हे काळाचे खेळ, कुठेंही असेच चालायाचे,
त्यास कशाला परि आम्हांला कांहिं न वाटे त्याचें

एक खुराडें – भाडयाचें तें – राहूं त्यांत खुशाल
क्षुद्रा जिवांना अम्हां कशाला असले रंगमहाल !

---

कवी – त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (बालकवी)

---

बालकवींची ही कविता एका ऐतिहासिक पडक्या किल्ल्याकडे (दुर्ग) पाहून मनात दाटून आलेल्या संताप, खंत आणि उपरोधाचे दर्शन घडवते. या कवितेत त्यांनी गतकाळातील वैभव आणि आजची दयनीय अवस्था यांतील टोकाचा विरोधाभास मांडला आहे.

या कवितेचे शीर्षक, सारांश आणि अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

शीर्षक: जीर्ण दुर्ग

---

कवितेचा सारांश (Summary)

‘जीर्ण दुर्ग’ या कवितेत बालकवी एका पडक्या किल्ल्याचे वर्णन करतात. हा तोच किल्ला आहे जिथे एकेकाळी पराक्रमी वीर पुरुष राहत होते, ज्यांनी स्वातंत्र्यासाठी रक्ताचे पाणी केले. परंतु, आज त्याच किल्ल्यावर एक भांग पिणारा पुजारी बसून निर्विकारपणे त्या शौर्याच्या कथा सांगतो. कवी यातून आजच्या पिढीच्या लाचार आणि संकुचित मानसिकतेवर टीका करतात. ज्यांना आपल्या पूर्वजांच्या पराक्रमाचे महत्त्व वाटत नाही आणि जे स्वतःच्या छोट्याशा विश्वात (खुराड्यात) समाधानी आहेत, अशा ‘क्षुद्र’ प्रवृत्तीवर कवीने येथे आसूड ओढले आहेत.

---

कवितेचा अर्थ (Stanza-wise Meaning)

१. पराक्रमाची पार्श्वभूमी:

दुर्ग भयंकर जीर्ण पसरला पुढतीं… शूर साहसी नरसिंहांनीं अपुली वसती केली. समोर एक अतिशय जुना आणि पडका किल्ला दिसत आहे. हा तोच दुर्ग आहे जिथे एकेकाळी सिंहासारख्या शूर आणि धाडसी योद्ध्यांनी वास्तव्य केले होते.

२. निसर्गाची साक्ष:

कडयाकडयांमधिं घुमुनि नर्मदा गात यशोमय गीतें… किल्ल्याच्या कड्याकड्यांतून वाहणारी नर्मदा नदी आजही त्या वीरांच्या यशाची गाणी गात आहे आणि जणू संपूर्ण देशाला त्यांच्या कर्तव्याची आठवण करून देत आहे.

३. विलासाकडून बलिदानाकडे:

रंगमहालीं शेज फुलांची याच गडावर झाली, स्वातंत्र्यास्तव अग्नि भडकला – राख तयाची केली. याच गडावर कधी काळी फुलांच्या शेजेवर विलास होत होता, पण जेव्हा स्वातंत्र्याचा प्रश्न आला, तेव्हा याच वीरांनी स्वतःला रणकुंडात झोकून दिले आणि सुखाची राख रांगोळी केली.

४. युद्धनिष्ठा:

तरवारीची धार देवता हीच जयांची एक, ब्रीद जयाचें सदा तियेला रुधिराचा अभिषेक. ज्यांच्यासाठी तलवारीची धार हीच एकमेव देवता होती आणि ज्यांचे ब्रीदवाक्यच तलवारीला रक्ताचा अभिषेक (युद्ध) करणे हे होते.

५. सर्वस्व अर्पण करणारे वीर:

जीव नव्हे संसार ओपिला स्वातंत्र्यास्तव ज्यांनीं… ज्यांनी केवळ प्राणच नाही, तर आपला पूर्ण संसार स्वातंत्र्यासाठी अर्पण केला, अशा थोर वीरांचा हा निवास होता.

६. आजची दयनीय अवस्था:

आतां कोणी क्षुद्र पुजारी… पिवोनि भांग दुखारी झिंगत वदतो कांहीं परंतु आजची स्थिती किती भयानक आहे! आता तिथे एखादा क्षुद्र पुजारी देवीची पूजा करत बसतो आणि भांग पिऊन धुंदीत त्या थोर पूर्वजांच्या कथा अगदी निर्विकारपणे (काहीही भावना न ठेवता) सांगतो.

७. काळाचा खेळ आणि मानवी उदासीनता:

हे काळाचे खेळ, कुठेंही असेच चालायाचे, त्यास कशाला परि आम्हांला कांहिं न वाटे त्याचें लोक म्हणतात हे काळाचे चक्र आहे, हे असेच चालायचे. पण दुःख याचे वाटते की, आम्हाला या बदलाचे काहीच वाटत नाही; आमच्या मनात त्या शौर्याबद्दल कोणतीही खंत उरलेली नाही.

८. संकुचित मानसिकता (उपरोधिक प्रहार):

एक खुराडें – भाडयाचें तें – राहूं त्यांत खुशाल, क्षुद्रा जिवांना अम्हां कशाला असले रंगमहाल ! शेवटच्या कडव्यात कवी टोकाचा उपरोध करतात. ते म्हणतात की, आम्हा क्षुद्र माणसांना अशा भव्य रंगमहालांची किंवा इतिहासाची काय गरज? आम्ही एखाद्या भाड्याच्या छोट्याशा खुराड्यासारख्या घरात (संकुचित आयुष्यात) राहण्यातच धन्यता मानतो.

---

विशेष टिपणी:

बालकवींची ही कविता केवळ निसर्ग वर्णन नाही, तर ती देशाभिमान जागवणारी आणि वर्तमानातील लाचारीवर प्रहार करणारी कविता आहे. ‘नरसिंह’ (पूर्वीचे वीर) आणि ‘क्षुद्र पुजारी’ (आजची पिढी) यांच्यातील तुलना मनाला चटका लावून जाते.