पुण्याजवळ जुन्नरजवळ शिवनेरी नावाचा एक उंच किल्ला आहे. त्या किल्ल्यावर १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी एक बाळ जन्माला आले. आईचे नाव जिजाबाई आणि वडिलांचे नाव शहाजीराजे भोसले. किल्ल्यावरील शिवाई देवीच्या नावावरून बाळाचे नाव ठेवले — शिवाजी.

शिकवणमोठी माणसेही एकेकाळी लहान बाळ असतात.

जिजाऊ रोज रात्री शिवबाला रामायण आणि महाभारतातील गोष्टी सांगत. त्या सांगत — “खरा वीर तोच, जो दुबळ्यांचे रक्षण करतो.” शिवबा त्या गोष्टी मन लावून ऐकत असे. मोठेपणी काय करायचे, हे त्याने लहानपणीच ठरवले.

शिकवणचांगल्या गोष्टी ऐकल्या की चांगले विचार तयार होतात.

शिवबा आता मोठा झाला होता. त्याच्यासोबत मावळ खोऱ्यातील मित्र होते — मावळे. रायरेश्वराच्या मंदिरात सर्वांनी मिळून शपथ घेतली — “आपण आपले स्वतःचे राज्य उभे करू. हे स्वराज्य!” तेव्हा शिवबा फक्त पंधरा-सोळा वर्षांचा होता.

शिकवणचांगल्या कामाची सुरुवात करायला वय लहान चालते.

स्वराज्य उभे करायचे तर किल्ले लागतात. १६४६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी तोरणा किल्ला जिंकला. हा स्वराज्याचा पहिला किल्ला. त्याच्या बुरुजावर भगवा झेंडा फडकला. पुढे राजगड, प्रतापगड, सिंहगड असे अनेक किल्ले स्वराज्यात आले.

शिकवणमोठे काम नेहमी एका छोट्या सुरुवातीनेच होते.

अफझलखान नावाचा मोठा सरदार प्रचंड सैन्य घेऊन स्वराज्यावर चालून आला. त्याने महाराजांना भेटीसाठी बोलावले, पण त्याच्या मनात कपट होते. महाराज सावध होते. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या भेटीत त्यांनी स्वतःचे रक्षण केले आणि स्वराज्य वाचवले.

शिकवणशूर असणे म्हणजे बेसावध असणे नव्हे; धाडसासोबत हुशारीही लागते.

शाइस्तेखान नावाचा सरदार पुण्यात लाल महालातच मुक्कामाला होता. त्याचे सैन्य प्रचंड होते. महाराजांनी अगदी थोडे मावळे घेतले आणि रात्रीच्या अंधारात लग्नाच्या वऱ्हाडात मिसळून ते महालात शिरले. अचानक झालेल्या या छाप्याने खान इतका घाबरला की खिडकीतून उडी मारून पळाला.

शिकवणसंख्येने कमी असलो तरी योजना पक्की असेल तर जिंकता येते.

दिल्लीचा बादशहा औरंगजेब याने महाराजांना आग्र्याला बोलावले आणि तिथे नजरकैदेत ठेवले. महाराजांनी युक्ती लढवली. आजारी असल्याचे भासवून त्यांनी मिठाईचे मोठे पेटारे रोज बाहेर पाठवायला सुरुवात केली. आणि एके दिवशी अशाच पेटाऱ्यातून महाराज आणि बाळ संभाजी सुखरूप बाहेर पडले.

शिकवणसंकटात घाबरण्यापेक्षा शांत डोक्याने विचार करावा.

कोंढाणा किल्ला परत मिळवायचा होता. जिजाऊंची तशी इच्छा होती. हे काम तानाजी मालुसरे यांनी स्वतःहून घेतले — तेही स्वतःच्या मुलाच्या लग्नाचे काम बाजूला ठेवून. रात्री कड्यावरून दोर लावून मावळे गडावर चढले आणि गड जिंकला. पण या लढाईत तानाजी धारातीर्थी पडले. महाराज म्हणाले — “गड आला, पण सिंह गेला.” तेव्हापासून कोंढाण्याचे नाव झाले सिंहगड.

शिकवणमैत्री आणि दिलेला शब्द माणसे जिवापेक्षा मोठे मानतात.

महाराजांच्या लक्षात आले की फक्त किल्ले पुरेसे नाहीत — समुद्रही सांभाळायला हवा. म्हणून त्यांनी स्वतःचे आरमार म्हणजे नौदल उभे केले. समुद्रात सिंधुदुर्गासारखे भक्कम जलदुर्ग बांधले. म्हणूनच त्यांना “भारतीय आरमाराचे जनक” म्हटले जाते.

शिकवणपुढचा विचार करणारा माणूसच खरा दूरदृष्टीचा.

६ जून १६७४ रोजी रायगडावर मोठा सोहळा झाला. शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला आणि ते “छत्रपती शिवाजी महाराज” झाले. स्वराज्याचे आता स्वतःचे नाणे होते, स्वतःची मुद्रा होती आणि स्वतःचा भगवा झेंडा होता.

शिकवणस्वप्न पाहिले आणि त्यासाठी वर्षानुवर्षे काम केले, तर ते खरे होते.

महाराज फक्त लढवय्ये नव्हते. ते शेतकऱ्यांची काळजी घेत. सैनिकांना त्यांची सक्त ताकीद असे — “शेतातल्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका.” स्त्रियांचा आदर करावा आणि प्रत्येकाच्या श्रद्धास्थानाचा सन्मान करावा, हा त्यांचा नियम होता. ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर त्यांचे निधन झाले, पण त्यांचे विचार आजही जिवंत आहेत.

शिकवणखरा मोठेपणा लोकांची काळजी घेण्यात असतो.