मैत्रीचे नाते

एके दिवशी बादशहा अकबर दरबारात बसले होते. दरबार शांत होता. कोणतेही खटले नव्हते, कोणतेही महत्त्वाचे काम नव्हते. बादशहाचे मन विचारमग्न होते.

अचानक बादशहाने बिरबलाकडे वळून विचारले —

“बिरबल, मला एक सांग — खरी मैत्री म्हणजे काय? आणि या जगात खरे मित्र किती असतात?”

दरबारातील मंत्री हे ऐकून एकमेकांकडे पाहू लागले. काहींनी उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला —

पहिला मंत्री म्हणाला — “जहाँपनाह, जो सुखात सोबत असतो तो खरा मित्र!”

दुसरा म्हणाला — “जो पैसे देतो तो खरा मित्र!”

तिसरा म्हणाला — “जो दरबारात आपली बाजू घेतो तो खरा मित्र!”

बिरबल शांतपणे ऐकत होता. बादशहाने त्याच्याकडे पाहिले —

“बिरबल, तू काय म्हणतोस?”

बिरबल उठला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, खरी मैत्री शब्दांनी सांगता येत नाही — ती अनुभवाने कळते. मला एक महिन्याचा वेळ द्या — मी तुम्हाला खरी मैत्री काय असते ते दाखवतो!”

बादशहाने परवानगी दिली.

एक महिन्यानंतर बिरबल दरबारात आला. त्याने बादशहाला एकांतात भेटून सांगितले —

“जहाँपनाह, एक योजना आखतो. आपण उद्या दरबारात जाहीर करा की बिरबलाने मोठा गुन्हा केला आहे — त्याला कारागृहात टाकणार आहोत. मग पाहू कोण कोण माझ्या बाजूने उभे राहते!”

बादशहाने होकार दिला. दुसऱ्या दिवशी दरबारात बादशहाने रागाने जाहीर केले —

“बिरबलाने राजद्रोह केला आहे! त्याला आत्ताच कारागृहात टाका!”

शिपायांनी बिरबलाला पकडले. दरबारात एकच खळबळ उडाली.

ज्या मंत्र्यांनी बिरबलाशी रोज हसत-खेळत बोलायचे, ज्यांनी रोज मैत्री दाखवायची — ते सगळे एकदम गप्प झाले. कोणी बिरबलाच्या बाजूने एक शब्दही बोलला नाही. उलट काही मंत्री म्हणाले —

“जहाँपनाह, बरे झाले! बिरबल खूप माजला होता!”

फक्त एकच माणूस पुढे आला — दरबारातील एक साधा सेवक — हरिया. तो थरथरत्या पायांनी पुढे आला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, बिरबलजींनी कधीच राजद्रोह केला नाही! ते निर्दोष आहेत — मी साक्ष देतो!”

हरिया जाणत होता की बादशहाविरुद्ध बोलणे म्हणजे स्वतःला संकटात टाकणे — पण तरीही तो बोलला.

बादशहाने लगेच जाहीर केले —

“हे सगळे एक परीक्षा होती! बिरबल निर्दोष आहे!”

बिरबल सोडला गेला. तो दरबारात परत आला. बादशहाने विचारले —

“बिरबल, आता सांग — खरी मैत्री काय असते?”

बिरबलाने हरियाकडे पाहिले आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, हा हरिया — एक साधा सेवक. याने आज खरी मैत्री दाखवली! संकटात जो सोडत नाही, जो स्वतःला धोका असतानाही बाजूने उभा राहतो — तोच खरा मित्र! बाकी सगळे सुखात मित्र होते — दुःखात गायब झाले!”

दरबारातील मंत्री लाजले. बादशहाने हरियाला पुढे बोलावले आणि त्याला मौल्यवान बक्षीस दिले —

“हरिया, तू आज सिद्ध केलेस की खरी मैत्री पदावर नाही — मनात असते!”

बिरबलाने सगळ्यांकडे पाहिले आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, या जगात खरे मित्र मोजकेच असतात — पण एक खरा मित्र शंभर खोट्या मित्रांपेक्षा मोलाचा असतो. सुखात सगळे येतात — दुःखात जो येतो तोच खरा!”

बादशहाने मान डोलावली आणि म्हणाले —

“बिरबल, तू आज मला एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवलीस — मित्र निवडताना सुखातील नाही, दुःखातील वागणूक पाहावी!”

---

तात्पर्य: खरी मैत्री सुखात नाही — संकटात दिसते. जो स्वतःला धोका असतानाही तुमच्या बाजूने उभा राहतो, तोच खरा मित्र! एक खरा मित्र शंभर खोट्या मित्रांपेक्षा कितीतरी मोलाचा असतो.