भाषा शिकताना ऐकून समजणं नेहमी बोलण्याच्या कितीतरी पुढे असतं. मूल जे बोलतं त्याच्या साधारण चौपट शब्द त्याला आधीच समजत असतात. म्हणजे तुमच्या मुलाच्या डोक्यात मराठीचा साठा आधीच तयार आहे — तो बाहेर येण्याचा मार्ग बंद आहे, एवढंच.

हे कळलं की पालकांचा ताण निम्मा होतो. तुम्हाला मुलाला मराठी शिकवायची नाहीये. त्याला ती आधीच येते. तुम्हाला फक्त ती वापरायची संधी द्यायची आहे. आणि त्यासाठी पहिला आठवडा काहीच बदलू नका — फक्त निरीक्षण करा: दिवसातून किती वेळा मूल मराठी शब्द वापरतं? एक-दोन शब्द जरी आले, तरी पाया तयार आहे.

“आजपासून घरात फक्त मराठी” हा नियम तीन दिवसांत मोडतो — कारण तो खूप मोठा असतो. त्याऐवजी दिवसातला एकच ठराविक वेळ निवडा: जेवणाचं टेबल, शाळेतून घरी येतानाचा प्रवास, किंवा झोपण्याआधीची वीस मिनिटं. त्या वेळात घरातले सगळे — आजी-आजोबांसह — फक्त मराठी बोलतील.

ठराविक वेळ आणि ठराविक जागा असली की मुलाच्या मेंदूला संकेत मिळतो: “इथे मराठी चालते.” हाच नियम जगभरातली द्विभाषिक कुटुंबं वापरतात. सुरुवातीला मूल इंग्रजीत उत्तर देईल — हरकत नाही. तुम्ही मराठीत बोलत राहा. साधारण दोन आठवड्यांत उत्तरांत मराठी शब्द मिसळायला लागतात.

या वेळात काय बोलायचं हे सुचत नसेल, तर घर आणि कुटुंबाची सोपी वाक्ये आणि खाण्यापिण्याची वाक्ये ही दोन पानं समोर ठेवा. सविस्तर पद्धतीसाठी मुलांना मराठी बोलायला कसे शिकवावे हे मार्गदर्शन वाचा.

ही एकच सवय बदलली तरी आठवड्याभरात फरक दिसतो. “पाणी हवं का?” या प्रश्नाचं उत्तर मान हलवून देता येतं — मुलाला एकही शब्द बोलावा लागत नाही. पण “पाणी हवं की दूध?” असं विचारलं, की उत्तर द्यायला त्याला एक मराठी शब्द तोंडातून काढावाच लागतो.

पुढची पायरी म्हणजे “काय, कोण, कुठे, कसं” असे खुले प्रश्न. ते वापरायला लागल्यावर मराठी प्रश्नार्थक शब्दांचं पान मुलासोबत एकदा बघा — प्रश्न विचारायलाही त्याला हळूहळू जमायला लागेल.

भाषा वेगळा “क्लास” लावून येत नाही, ती रोजच्या कामांना चिकटून येते. दिवसातले पाच क्षण निवडा जे रोज न चुकता घडतात — आणि तेवढेच मराठीत करा. उठणं, अंघोळ, कपडे घालणं, जेवण, झोपणं. हे क्षण रोज तेच असल्यामुळे वाक्येही रोज तीच येतात, आणि पुनरावृत्तीनेच भाषा पक्की होते.

सुरुवात करण्यासाठी उपयोगी पानं: कपड्यांची नावे, घरातील वस्तू, शरीराचे अवयव आणि वेळेचे शब्द — “सकाळी”, “आत्ता”, “नंतर” असे शब्द रोजच्या बोलण्यात सर्वात आधी रुजतात.

मूल कसंबसं धाडस करून मराठीत बोलतं आणि आपण लगेच “असं नाही, असं म्हणायचं” म्हणतो. मुलाच्या दृष्टीने याचा अर्थ एकच — मराठीत बोललं की टोकलं जातं, इंग्रजीत बोललं की नाही. पुढच्या वेळी ते सोपा मार्ग निवडतं.

त्याऐवजी भाषातज्ज्ञ ज्याला “पुनर्रचना” म्हणतात ते करा: मुलाचं वाक्य बरोबर करून सहजपणे पुन्हा म्हणा, आणि संभाषण पुढे न्या.

व्याकरण नंतर आपोआप जागेवर येतं. लिंग आणि क्रियापदांचा सराव औपचारिकपणे करायचा असेल तेव्हा लिंग ओळख सराव आणि क्रियापद सराव खेळ वापरा — पण बोलताना नको.

संपूर्ण मराठी शब्दकोश शिकवायचा नाहीये. तुमच्या तुमच्याच घरात रोज लागणारे साधारण ५० शब्द पुरेसे असतात — आणि तेच रोज वापरले जातात म्हणून तेच पक्के होतात. नातेवाईकांची नावे, रोजचे पदार्थ, रंग, अंक, भावना आणि घरातल्या वस्तू — इतकंच.

सुरुवातीसाठी हे सहा संच घ्या: नातेवाईकांची नावे, रंग, अंक १ ते १०, भावना, फळे आणि प्राणी. आणखी विषय हवे असतील तर संपूर्ण मराठी शब्दसंग्रह इथे आहे.

एक युक्ती: प्रत्येक शब्द एकट्याने न शिकवता छोट्या वाक्यात द्या. “सफरचंद” पेक्षा “मला सफरचंद आवडतं” हे मूल लवकर वापरतं, कारण ते थेट कामाला येतं.

मुलाला मराठी “अभ्यास” वाटली की लढाई हरली. पण तीच मराठी गोष्टीतून, गाण्यातून आणि खेळातून आली की मूल स्वतःहून मागतं. दिवसातली शेवटची पंधरा मिनिटं यासाठी सर्वात चांगली — झोपण्याआधी मूल शांत असतं आणि ऐकायला तयार असतं.

रोज एक छोटी गोष्ट पुरेशी आहे. मराठी गोष्टींचा संग्रह इथे आहे — सुरुवात पंचतंत्र कथांनी करा, कारण त्या छोट्या आहेत आणि प्रत्येकीत तात्पर्य असतं. लयीमुळे शब्द पटकन लक्षात राहतात, म्हणून मराठी कविता हा त्याहून वेगवान मार्ग आहे.

आणि ज्या दिवशी मुलाचा मूड नसेल, त्या दिवशी खेळ: मराठी शब्द खेळ किंवा बाराखडी खेळ. पाच मिनिटं खेळ हा शून्य मिनिटांच्या अभ्यासापेक्षा नेहमीच चांगला.